Chipknip voor het vuilnis

Gemeenten beproeven verschillende manieren om burgers te laten betalen naar de hoeveelheid afval die ze aanbieden. Dat moet leiden tot minder vuilnis....

ER IS WEER een pasje op de markt, zij het voorlopig op proef. Tweehonderd huishoudens in Weert hebben deze week een curieus nieuw magneetkaartje gekregen om te experimenteren met hun vuilnis. Alsof er nog niet genoeg pasjes in de portefeuille zitten.

Met de kaart kunnen de Weertenaren een ondergrondse afvalcontainer openen. Wie het pasje voor een display houdt, hoort een klik, waarna een soort wasmachinetrommel vrijkomt waarvan de opening zich boven de grond bevindt. In de trommel past precies één zak huisvuil.

De afvalpas registreert hoe vaak van de container gebruik wordt gemaakt: telkens als dat gebeurt, wordt het aantal elektronische punten op de kaart veranderd. De bedoeling is duidelijk: wie minder afval aanbiedt, hoeft minder vaak de trommel te openen en is goedkoper uit. Want het vuilnispasje moet tegen betaling worden opgeladen met punten om krediet op te bouwen voor gebruik van de afvalcontainer. Een afvalchipknip dus eigenlijk.

De chipknip voor vuilnis is de nieuwste vorm van betaling naar rato van de aangeboden hoeveelheid huisvuil. Zulke gedifferentieerde tarieven ('diftar' in het afvaljargon) moeten de burger aanzetten tot verder gaande afvalscheiding en vooral tot het voorkómen van afval. Beloning voor weinig vuilnis, straf bij veel.

Gedurende een half jaar wil de gemeente Weert nagaan hoe de selecte groep inwoners reageert op de nieuwe card. De containers zijn zo geplaatst dat de gemeente inzicht krijgt in zowel het gedrag van burgers in dure koopappartementen in het centrum als in de houding van de bewoners van sociale-hoogbouwflats.

Andere systemen met gedifferentieerde tarieven worden al langer op grote schaal beproefd. Dat gebeurt in een zestigtal gemeenten. Twintig plaatselijke overheden hebben dure vuilniszakken (ongeveer één gulden) ingevoerd, verplicht voor de burger. Twintig andere gemeenten registreren het aantal malen dat de burger zijn vuilcontainer buiten zet. Daarvoor krijgt hij een rekening gepresenteerd.

In navolging van de gemeente Oostzaan wordt op een twintigtal plaatsen afval gewogen. Elke container van een huishouden bevat een persoonlijke chip. Een speciale vuilnisauto grijpt de container vast en kiepert hem als een judoka leeg in de bak. In de tussentijd berekenen weegcellen en een computer razendsnel het gewicht van het gft en het restafval dat in de containers zit. Het lijkt te werken. In Oostzaan wordt sinds de invoering van het wegen in 1992 35 procent minder vuilnis aan de straat gezet. Andere steden rapporteren soortgelijke reducties.

Maar met de komst van deze systemen maakte Nederland ook kennis met een nieuw begrip: 'afvaltoerisme'. Een aantal burgers weigert zich een beter gedrag aan te meten en heeft de goedkoopste manier ontdekt om zich van zijn vuilnis te ontdoen: de zak meenemen naar het werk of domweg in een buurgemeente op de stoep zetten. In Nijmegen werd na invoering van de dure zak een forse toename van huisvuilzakken bij het grofvuil gesignaleerd.

In Oostzaan, waar het wegen bij alle 3500 huishoudens is ingevoerd, vertoont een harde kern van circa 200 huishoudens nog altijd dergelijk ontwijkgedrag. 'Klopt, maar uit een steekproef blijkt dat de overgrote meerderheid graag meewerkt', zegt ir. Jogchem de Jonge van PME Adviesbureau in Zeist, die van begin af aan bij het wegen van afval in Oostzaan is betrokken.

Volgens hem is de schok van een hoge rekening een effectieve stimulans om de burger aan te sporen tot afvalscheiding en preventie. 'In Oostzaan zijn veel mensen zelf gft-afval gaan composteren, of ze brengen het naar boeren in de omgeving.'

De chipknip is niet alleen goed voor het milieu, hij kan de gemeenten ook geld opleveren, menen commercieel directeur Doekele Rienstra en proefbegeleider Ron Bissels van de firma Bammens uit Maarssen, die de ondergrondse containers en elektronica levert voor de proef in Weert. Het systeem kóst een paar centen, maar kan ook geld opleveren, zeggen ze. Dat kan via de draadloze online-verbinding tussen de container en de centrale computer in het gemeentehuis.

'Met deze informatie kan de gemeente direct zien of een container dreigt vol te raken, waarna ze een vuilniswagen langs kan sturen. Soms zal blijken dat te snel wordt geleegd, en dan kan de gemeente kosten besparen door het ophaalschema te wijzigen', aldus Rienstra. Ook fabrikanten als Rutte Recycling, Sulo en Plastic Omnium storten zich op de vuilnispas. Er zijn nog andere gemeenten, waaronder Arnhem, die overwegen het systeem in te voeren. Ondergrondse containers zijn daarbij in het voordeel vanwege de schaarse openbare ruimte in de stad.

0 OLGENDE week stuurt minister De Boer van Milieubeheer (VROM) een rapportage naar de Tweede Kamer over de ervaringen van dertien gemeenten met verschillende vormen van tariefsdifferentiatie. Uit het onderzoek, uitgevoerd door adviesbureau KPMG, blijkt onder meer dat de aanvankelijke kostenverhoging op den duur teniet wordt gedaan door de kostenbesparing bij inzameling en verwerking van vuilnis. KPMG constateert tevens een verbetering van het afvalscheidingsgedrag. Wel laat hier en daar de voorlichting bij de invoering van de verandering te wensen over.

Grosso modo wordt de afvalstroom kleiner, aldus het rapport. Er werd 20 tot 40 procent minder vuilnis aangeboden na invoering van het weegsysteem, 15 tot 21 procent bij de dure zak en 19 tot 27 procent bij de gemeenten die afrekenen op het aantal malen dat een bepaald volume afval wordt aangeboden. Uit enquêtes blijkt dat het publiek steeds vaker plastic tassen weigert, navulverpakkingen gebruikt en statiegeldflessen koopt.

Het afvaltoerisme omvat 3 tot 10 procent van de afvalstroom. Volgens minister De Boer moet dat de gemeenten er niet van weerhouden verder te gaan met gedifferentieerde afvaltarieven. Ook het principe dat het vooral de verantwoordelijkheid van fabrikanten is om minder afval genererende producten op de markt te brengen, sluit niet uit dat de consument met gedifferentieerde tarieven kan worden gemaand tot milieubewuster gedrag, zo zal De Boer de Tweede Kamer laten weten.

Het is echter de vraag of dergelijke drastische maatregelen werkelijk nodig zijn. Door de faciliteiten op het gebied van gescheiden inzameling te verbeteren en de voorlichting te intensiveren, bereikte een gemeente als Leusden betere scheidingsresultaten dan de gemeenten met dure zakken, gewogen containers en slimme chips. En ook in Leusden werd een - lichte - daling van het afvalaanbod waargenomen.

De nieuwe systemen zijn rechtvaardig maar ook onrechtvaardig. Soms ligt het buiten de macht van de burger om weinig afval te produceren. Statiegeldverpakkingen als de melkfles worden soms helemaal niet meer op de winkelschappen gezet. En sommigen produceren tegen hun wil veel afval, incontinente mensen bijvoorbeeld, die bergen luiers voortbrengen.

Ten slotte is er de psychologische 'wet' dat milieuvriendelijk gedrag op basis van overtuiging en vrijwilligheid beter en langduriger werkt dan financiële prikkels. Socioloog prof. dr. Egbert Tellegen van de Universiteit van Amsterdam gaat nog een stapje verder.

'Beleidsmakers moeten ontzettend uitkijken dat ze het altruïsme in het milieubeleid niet ondermijnen met dergelijke systemen die zijn gebaseerd op financiële prikkels. De Nederlandse burger is geweldig bereid mee te werken aan het milieubeleid. Geen land scoort hoger als het gaat om papierinzameling, glasrecycling of compostering. En dat allemaal op louter vrijwillige basis.'

René Didde

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.