'Chinezen willen niet de les gelezen worden'

De Chinezen aanspreken op hun mensenrechtengedrag - het is een wespennest voor westerse staatshoofden. Ook weer nu Xi deze week Londen bezoekt en onze koning zondag naar Peking reist.

De Chinese president Xi Jinping inspecteert tijdens zijn Britse staatsbezoek met prins Philip een erewacht in Londen. Beeld Getty Images

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima zullen maandagochtend tijdens de ontvangstceremonie van hun staatsbezoek aan China met een dubbel gevoel tegenover president Xi Jinping en zijn echtgenote staan. In de Grote Volkszaal in Peking zullen ze elkaar uiteraard eerst hartelijk begroeten, waarna de koning de eeuwenlange goede betrekkingen tussen Nederland en China zal memoreren. Daarna wordt het ingewikkelder.

In het borstzakje van Willem-Alexander zit namelijk ook nog een boodschappenlijstje van organisaties als Amnesty International. In een radiospotje en via krantenadvertenties is de koning de afgelopen week gevraagd om het nodige te zeggen over de mensenrechtensituatie in China, de gebrekkige vrijheid van meningsuiting en het opsluiten van andersdenkenden. Als het aan Amnesty ligt, haalt de koning dat lijstje 'ergens tussen het toetje en de koffie' uit zijn borstzak. 'Zeg Xi, nog één dingetje...'

Toch zal dat niet gaan gebeuren, weet Jaap de Hoop Scheffer, oud-minister van Buitenlandse Zaken. 'Met alle respect voor Amnesty, dan heb je van staatsrecht niets begrepen.' De koning kan geen dialoog beginnen over mensenrechten, omdat dat een politiek veel te omstreden onderwerp is, waarvoor ministeriële verantwoordelijkheid geldt. 'Dat is de taak van minister Koenders van Buitenlandse Zaken, en zelfs die zal diplomatiek zijn', zegt De Hoop Scheffer. Koenders zal immers rekening moeten houden met de miljarden euro's aan handelsbelangen tussen Nederland en China.

Het staatsbezoek aan China is zo'n typische gelegenheid waar de koopman en de dominee om voorrang strijden in de Nederlandse buitenlandpolitiek. Koenders - die met vertegenwoordigers van tweehonderd bedrijven meereist naar China - laat er geen twijfel over bestaan: 'Vanzelfsprekend zal ook tijdens het staatsbezoek aandacht worden besteed aan de mensenrechtensituatie in China.'

Charles drukt zijn snor

Xi Jinping wordt in Londen, zoals dat hoort, met een staatsbanket onthaald. Maar onder de Britse royals die daar aanzitten met de Chinese president, zal prins Charles ontbreken. Over zijn redenen heeft de kroonprins zich niet openlijk uitgelaten, maar The New York Times, die het nieuwtje naar buiten brengt, wijst op zijn vriendschap met de dalai lama, Pekings erfvijand. Wel zal Charles Xi de komende dagen privé ontmoeten. Wellicht wordt er dan een hartig woordje over de mensenrechten gesproken, maar dat zullen we wel nooit te weten komen.

Achter gesloten deuren

Hoe verloopt zo'n gesprek en hoeveel nadruk ligt erop? In de praktijk wordt een bevriende wereldleider helemaal niet vermanend toegesproken, zegt een Brusselse politicus die veel in diplomatieke kringen verkeert. De kritiek wordt bijvoorbeeld 'in vragende vorm gebracht'. 'Dan vraagt de minister: 'Hoe gaat het met de mensenrechtensituatie in uw land?'' Koenders gaat naar verwachting wel een stap verder. 'Hij benoemt misschien concrete gevallen, zoals: Hoe is het met die ene dissident? Of: Wij vinden dat het niet goed gaat met de mensenrechten in Tibet.'

De gesprekken vinden achter gesloten deuren plaats, weten ingewijden. In een tweegesprek, een tête-à-tête, uit Koenders zijn zorgen. Daarna vertelt hij op een persconferentie in algemene termen wat er is besproken. 'Voor een klein land heeft het geen zin te hoog van de toren te blazen', zegt De Hoop Scheffer. 'In China heeft een persoonlijk gesprek meer effect dan tetteren in microfoons.'

Chinezen zijn in staat om hoog bezoek op het laatste moment af te zeggen als ze te veel kritiek vrezen. Zo ging het mis in 2001, toen Peking een bezoek van toenmalig minister Jozias van Aartsen van Buitenlandse Zaken afblies omdat de Nederlandse delegatie tijdens de reis ook wilde praten met de in China verboden sekte Falun Gong.

Kritiek

China is diplomatiek 'assertiever' geworden, concludeerde de afzwaaiende mensenrechtenambassadeur Lionel Veer vorig jaar. 'Ze hebben geen behoefte aan mensen die hun de les lezen. Dat vinden ze een inbreuk op de nationale soevereiniteit.' Als een westerling toch kritiek heeft, 'wijzen ze erop dat ze in 25 jaar meer dan 500 miljoen mensen boven de armoedegrens hebben gekregen.' Dat heeft bij hen prioriteit.

De Hoop Scheffer verwacht dat de handelsbelangen de boventoon voeren tijdens het staatsbezoek. 'China is een machtig land, een reus. Het is verstandig om het als zodanig te behandelen.' Als voorbeeld noemt hij de Europese discussie over de maximale Co2-uitstoot van luchtvaartmaatschappijen. 'De Chinezen zeggen dan: als het niet gaat zoals wij willen, dan bestellen we gewoon geen Airbussen meer.'

Aanvullingen en verbeteringen: in bovenstaand stuk staat dat China in 2001 een bezoek van toenmalig minister Jozias van Aartsen van Buitenlandse Zaken afblies omdat de Nederlandse delegatie tijdens de reis ook wilde praten met de in China verboden sekte Falun Gong. De oud-minister hecht eraan te melden dat hij de reis zelf afblies, nadat de Chinezen de druk opvoerden om het ongewenste Nederlandse bezoek aan Falun Gong te schrappen, zoals eerder beschreven in de Volkskrant van 7 februari 2001.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.