Chinezen in Nederland: nog altijd een botsing der culturen

De traditie van vertrek

Al ruim een eeuw zijn er Chinese migranten in Europa. Ze zijn veelal succesvol, maar toch blijven ze in zekere zin buitenstaanders. Suzanne Ma dook in de verhalen van haar voorouders en schreef er een boek over.

Tuful Kuo in de keuken van zijn afhaalrestaurant in Rotterdam. Hij komt uit het arrondissement Qingtian. Beeld Jiri Buller

'Hanky Panky Sjanghai', 'Sambal bij', 'Hoe lang is een Chinees': de liedjes en grappen kennen we allemaal. Maar hoe is het als je ze aan moet horen omdat je van Chinese komaf bent?

Tuful Kuo (53) en zijn vrouw hebben een afhaalchinees in Rotterdam. Hun klanten maken regelmatig opmerkingen 'die ze niet zouden maken als ik niet Chinees was geweest'. Ook mensen die niets bestellen, willen nog wel eens de 'moeite' nemen om de deur open te doen, wat te roepen, en snel door te lopen.

Geen incidenten, zegt Kuo's schoondochter Suzanne Ma (31). 'Als ik in Nederland ben, word ik ook loempia en kip curry genoemd.' Ma is een Canadese journalist, met Chinese wortels. Volgens haar is het voor Nederlanders 'verrassend gewoon' om dergelijke grapjes te maken over mensen met een Chinese of Aziatische achtergrond.

Al eerder schreef ze een opiniestuk in Vonk over opmerkingen die Gordon als jurylid bij Holland's Got Talent had gemaakt tegen een Chinese kandidaat. 'Welk nummer ga je zingen? Nummer 39 met rijst?', riep hij, zichtbaar onder de indruk van zijn eigen humor. Ma deed een oproep aan Nederlandse Chinezen om zich hiertegen uit te spreken. Het stuk ging als een lopend vuurtje rond. Later werd Ma nog eens uitgenodigd om te speechen bij een TEDx-conferentie in Delft. 'Wat me het meest verbaasde, was dat de opmerkingen in het algemeen geaccepteerd werden door het publiek in Nederland.'

En dat terwijl Nederland een poos een tolerant imago had en een lange geschiedenis van Chinese migratie kent. Bovendien is de Chinese gemeenschap in Nederland over het algemeen hoogopgeleid en economisch onafhankelijk. Van de tweedegeneratie Chinezen gaat 85 procent naar het hoger onderwijs. Bij de autochtonen is dat 59 procent. De werkloosheid onder Chinezen is relatief laag. Een schoolvoorbeeld van integratie, zou je zeggen. Toch valt er op cultureel vlak veel te winnen, vindt Ma.

Iedereen anders

'Als kind begreep ik nooit waarom het belangrijk was om 'Chinees' te zijn', schrijft ze. Ze groeide op in Toronto, Canada, als kind van migrantenouders. Van hen moest ze elke zaterdagochtend Chinese lessen volgen. 'Met tegenzin stond ik vroeg op om les te krijgen van een leraar die ik niet begreep en karakters te tekenen die niets voor mij betekenden.'

'Doordat Toronto zo multicultureel is, was ik me misschien minder bewust van mijn achtergrond. Ik voelde me niet anders, want iedereen was anders', zegt de auteur. Haar geboortestad is met ruim tweeënhalf miljoen inwoners de grootste stad van Canada. De helft van de inwoners is buiten Canada geboren. De Chinezen zijn er met zo'n driehonderdduizend de op één na grootste minderheid.

Vaak ging ze met haar ouders naar de Chinatowns van de stad en het gezin sloeg nauwelijks Chinese tradities over. Toch werd ze zich pas op latere leeftijd bewuster van haar identiteit, vooral toen ze in 2007 een jaar in Peking ging studeren. Daar ontmoette ze veel andere overzeese Chinezen, onder wie haar Nederlandse man. 'In China waren wij juist de buitenstaanders.'

Suzanne Ma. Beeld Judith Baas

Suzanne Ma (31) is een Canadese journalist met Chinese ouders. In 2010 ontving ze een Pulitzer-beurs, waarmee ze naar China reisde en het onderzoek voor haar boek Meet Me in Venice bekostigde. Voorheen was Ma verslaggever voor persbureau AP en publiceerde ze onder meer bij TheWall Street Journal en The Huffington Post.

In 2010 vertrok ze opnieuw naar China en dook dieper in de verhalen van haar voorouders en die van vele andere overzeese Chinezen. Onder wie Ye Pei, een meisje dat op haar 17de emigreert naar Italië. Zij is de hoofdpersoon van haar nieuwe boek Meet Me in Venice.

Ye Pei komt uit Qingtian, een arrondissement in de zuidoostelijke provincie Zhejiang. 'Als je geboren bent in Qingtian, is het je lot om te vertrekken', luidt een lokaal gezegde. Hoewel Qingtian omsloten wordt door bergen, kwam de migratie vanuit de regio al in de 17de eeuw op gang. Tot op de dag van vandaag wordt de lokale bevolking geïnspireerd door legendes over hun voorouders, die via Siberië naar Europa trokken. Ma heeft een persoonlijke connectie met de plek: haar schoonvader, met de afhaalzaak in Rotterdam, komt ervandaan.

Kuo emigreerde als jongetje van 11 in 1973 naar Nederland. 'Op dat moment had ik mijn vader al tien jaar niet gezien', vertelt hij. Geen uitzondering: ook andere migranten die Ma spreekt, hebben hun vader, moeder, zoon of dochter soms jaren niet gezien. Wat drijft deze mensen om alles, zelfs hun gezin, achter zich te laten en te vertrekken naar het verre Westen? En hoe vergaat het ze hier?

Succesverhalen

'Mijn vader ging in de jaren zestig naar Nederland om geld te verdienen', zegt schoonvader Kuo. 'Mensen in Qingtian horen de legendes en dus willen ze zelf ook naar het buitenland.' Veel migranten sturen geld naar hun familie in China en laten enorme huizen bouwen, waar meerdere generaties onder een dak wonen. Anderen keren na jaren hard werken terug naar het gebied. 'Daardoor is er in Nederland nu weer een tekort aan Chinese koks', zegt Kuo. Zelf is hij voorlopig niet van plan te verhuizen naar zijn geboortegrond. 'Misschien later, als ik met pensioen ga.'

De Qingtianners horen vooral succesverhalen, omdat alleen de mensen met geld durven terug te komen. Gezichtsverlies is ongeveer het ergste wat je kan gebeuren in de Chinese cultuur. Bovendien, merkt Ma tijdens haar onderzoek, zijn de meeste Chinezen niet erg open over hun gevoelens. Pei was de enige die haar hele verhaal wilde delen. Ze emigreerde in 2010 met haar vader en broertje naar Italië, het land waar haar moeder vijf jaar daarvoor al heen was verhuisd. Pei droomde van Venetië, maar kwam terecht in een bar in Solesino, waar ze twaalf uur per dag als schoonmaakster moest werken.

Maar doordat mensen elkaar geromantiseerde verhalen blijven vertellen en families migratienetwerken opbouwen, wordt de vertrekcultuur in stand gehouden.

'Inmiddels is er een grote Chinese middenklasse, ook in Qingtian', zegt Ma, 'mede dankzij het jarenlange harde werken van miljoenen overzeese Chinezen.' Wat haar steekt, is dat er weinig is geschreven over de verhalen van de migranten zelf. 'Door academici is wel over de geschiedenis van het gebied geschreven, maar bij het grote publiek is dat niet bekend. Ik raakte gefascineerd door de eeuwenlange traditie van emigratie en ik wilde de achterliggende verhalen vertellen.'

Taallessen

Dagelijks sprak Ma voor haar boek met potentiële migranten. Ze hoopte mensen te vinden die zich actief voorbereidden op een vertrek. En dus zocht ze op plekken waar de kans daarop het grootst is, bijvoorbeeld in taalklasjes. 'Overal in Qingtian worden taallessen aangeboden. In het Italiaans, Frans, Pools, Portugees: alles is gericht op een vertrek naar Europa. En meestal is de docent nooit buiten China geweest.'

Helaas bleven de meeste gesprekken oppervlakkig en kort. 'Als ik mensen vroeg of en waarom ze naar het buitenland wilden vertrekken, werden ze vaak achterdochtig.' Een keer wordt Ma aangezien voor mensensmokkelaar. Niet verwonderlijk: in China zijn bendeleden actief die mensen in ruil voor grote sommen geld helpen een visum te krijgen. Het wantrouwen past ook in de cultuur van geslotenheid en terughoudendheid die veel Chinezen kenmerkt. 'Bovendien was ik voor hen een buitenstaander, wat het nog lastiger maakte.'

Dezelfde terughoudendheid ziet Ma bij haar schoonfamilie en andere Chinezen in Nederland. Ze vindt dat Nederlandse Chinezen meer tegen vervelende opmerkingen en grapjes in het geweer kunnen komen. Niet die opmerkingen op zichzelf, maar vooral de reacties erop vindt ze schokkend. 'Het wordt door zowel autochtone Nederlanders als Chinese Nederlanders geaccepteerd. Een soort casual racisme is de norm, doordat de grappenmakers niet doorhebben wat ze eigenlijk zeggen en de Chinezen hebben geleerd dat het beter is om het te negeren en erboven te staan.'

In zekere zin botst de Chinese cultuur met de Nederlandse, zelfs na meer dan honderd jaar samenleven. Ook in andere Europese landen die Ma voor haar boek bezocht, komt die culturele tegenstelling naar voren. Juist door het te negeren, denkt Ma, blijft die botsing bestaan. 'Altijd zullen er mensen zijn die empathie missen, maar dat betekent niet dat wij dat moeten accepteren. Ik denk dat we veel mensen er gewoon aan moeten herinneren hoe het is om een buitenstaander te zijn. Ook daarom schreef ik dit boek.'

'Mijn schoonouders vinden de opmerkingen en grappen die ze horen ook normaal, ze zijn het wel gewend. Maar 'het is niet normaal', zeg ik dan in mijn beste Nederlands.' Kuo snapt wel dat zijn schoondochter er zo tegenaan kijkt. Hij heeft ook altijd geleerd om boven de vervelende grapjes te staan. 'Maar ik heb helemaal geen tijd om discussies te voeren over racisme, ik werk twaalf uur per dag.'

Beeld .

214 miljoen Is naar schatting het totaal aantal migranten op de wereld.

60 miljoen Is de meest gangbare schatting van het aantal Chinese migranten wereldwijd. Daarmee hebben de Chinezen de grootste diaspora.

82 duizend Eerste- en tweedegeneratie Chinezen en Hongkongers wonen in 2014 in Nederland volgens het CBS. Het aantal mensen met een Chinese achtergrond is groter.

120 landen hebben Chinezen uit Qingtian zich over verspreid.

15 duizend Qingtianners wonen in Nederland, volgens de Qingtianvereniging Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.