Analyse gelekte documenten

Chinezen halen alles uit de kast om Oeigoeren te onderdrukken, maar ook repressie blijkt mensenwerk

Oeigoerse kindjes in de stad Kashgar plagen een Chinese politieman. Beeld Getty Images

The New York Times heeft documenten afkomstig uit de Chinese leiding in handen. De papieren tonen onenigheid over de keiharde aanpak van de islamitische Oeigoerse minderheid. In Xinjiang worden alle trucs van de dictatuur uit de kast gehaald tegen het ‘religieus extremisme’, maar ook repressie blijkt mensenwerk.

De repressie komt direct uit de koker van Xi
Extremistische geweld overschaduwt het eerste bezoek van de Chinese president Xi Jinping aan de westelijke provincie Xinjiang in april 2014. China, dat vergeleken met westerse landen weinig aanslagen kent, verkeert in shock na een aanval van Oeigoerse moslims op een treinstation, waarbij 31 doden vallen. Xi heeft Xinjiang net verlaten als er weer 39 mensen met hakmessen op een groentenmarkt worden vermoord.

Xinjiang is het stadium van de veenbrand voorbij, ziet Xi, en de geopolitieke situatie baart hem zorgen. Bijvoorbeeld de terugtrekking van Amerikaanse troepen uit Afghanistan, waarmee China een stukje grens deelt. Afghanistan is van oudsher bestemming voor radicaliserende Oeigoeren, die ook hun weg richting Islamistische Staat (IS) weten te vinden. 

 Xi meent China te behoeden voor terroristische aanslagen die westerse hoofdsteden teisteren met ‘iets waar wij communisten een natuurtalent voor hebben', namelijk een ‘volksoorlog’.  Xi mobiliseert in een reeks redevoeringen en een interne conferentie ‘alle organen van de dictatuur’. De uitvoering wordt ‘genadeloos’, aldus de slogan:  ‘Iedereen die kan worden opgepakt, moet worden opgepakt.’ 

Desinformatie voor de buitenwereld
Het bestaan van interneringsfaciliteiten wordt in de eerste jaren steevast ontkend. Totdat de nieuwe partijsecretaris van Xinjiang Chen Quanguo de kampen uitbreidt en ze in de zomer van 2018 zo groot zijn dat ze op satellietbeelden goed zichtbaar zijn. 

Sindsdien verkoopt Beijing de interneringsfaciliteiten als ‘trainingscentra’ waar islamitische minderheden Mandarijn-Chinees leren zodat ze na hun ‘opleiding’ kunnen doorstromen naar fabrieksbanen.  Buitenlandse journalisten en diplomaten worden meegetroond naar modelkampen om onder streng Chinees toezicht de ‘waarheid’ te zien. De Chinese staatsmedia brengen getuigenissen van Oeigoeren die de partij bedanken voor hun ‘genezing’. Dat past in een medisch aandoende verhaallijn die stelt dat het ‘denken’ van geïnterneerden is ‘besmet’. ‘Het is moeilijk om virussen in het denken in korte tijd totaal uit te roeien. De behandeling lijkt op ontgifting van drugsverslaafden’.

Buiten de kampen is de controle ook vrijwel totaal.
Zomer 2017 zit de partij in zijn maag met Oeigoerse studenten die buiten Xinjiang studeren. Als die elitejongeren in de zomervakantie thuis merken dat hun halve familie verdwenen is, veroorzaken ze ‘onrust’ met ‘geruchten’ op sociale media. Deze groep wordt onderworpen aan ‘hart tot hart gidswerk’. Ambtenaren worden voorzien met voorgekookte antwoorden op alle mogelijke ongeruste vragen. 

Het begint geruststellend. ‘Begeleidende ambtenaren eten hetzelfde voedsel en slapen in dezelfde slaapzalen (als je familie), dus maak je beslist geen zorgen.’ Dan komt de dreigende ondertoon. Een score bepaalt of en wanneer geïnterneerden vrijkomen. Gedrag van familie buiten het ‘opleidingscentrum’ – ‘ook jouw gedrag’ – weegt mee in die score.

De student wordt opgenomen in de allesomvattende high-tech surveillance. Mobieltjes, laptops en andere elektronica worden nagekeken om ‘de ideologische trend van de student te grijpen’ en bij te sturen. Een ‘drie-eenheid’ van ambtenaren en politiemensen houdt de student tot de start van het nieuwe studiejaar in de gaten. Nauwlettend: iedere student moet naar het station worden geëscorteerd zodat hij de juiste trein naar school neemt. De werkinstructies laten geen detail aan het toeval over.

Repressie blijft mensenwerk waar sommige bestuurders het moeilijk mee hebben.
Politie, justitie, partijleden uit alle geledingen: iedereen moet zijn steentje bijdragen naast hun gewone werk. Uit bekentenissen van inmiddels afgestrafte ambtenaren blijkt dat binnen het machtsapparaat wel degelijk gemor is. Bijvoorbeeld dat het interneringsbeleid de etnische verhoudingen juist op scherp zet. Of ambtenaren zijn bang hun bevordering mis te lopen door tegenvallende economische resultaten, omdat ze zoveel mensen hebben opgesloten dat er niet genoeg arbeidskrachten zijn om te oogsten. Bestuurders die stiekem proberen het beleid te verwateren worden zonder pardon afgestraft.

Het anti-extremisme beleid roept binnen de partij meer weerstand op dan tot dusver bekend.
Een woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken kraakt maandag de berichtgeving van de New York Times af als ‘een onbeholpen lapwerk van selectieve interpretatie’, maar ontkent de authenticiteit van de documenten niet. De herkomst van de stukken is onduidelijk. De New York Times kreeg de documenten via iemand ‘uit het politieke establishment’. 

Lekken van deze omvang zijn zeldzaam en worden meestal in verband gebracht met pogingen een leider in diskrediet te brengen, want openlijk kritiek uiten is levensgevaarlijk. Wat deze Chinese klokkenluider motiveerde, is onbekend. 

Oeigoeren zien Xinjiang als hun land 

Xinjiang is het meest westelijke grensland van China, bewoond door 25 miljoen mensen onder wie Oeigoeren, Kazakken en andere islamitische minderheden. De provincie is na de revolutie van 1949 ingelijfd bij de Volksrepubliek. Een deel van de aan Turken verwante Oeigoerse bevolking blijft Xinjiang als onafhankelijk thuisland zien. In de jaren negentig uitten Oeigoeren hun ongenoegen met de Chinese dominantie middels amateuristische aanslagen, die professioneler werden en zich niet langer tot Xinjiang beperken. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden