Chinezen bepalen ongewild verkiezingen Zambia

De aanwezigheid in Zambia van Chinese investeerders leidt tot anti-gevoelens tegen Chinezen. Presidentskandidaten voor de verkiezingen van donderdag spelen er handig op in....

De Wereldbank is er vooral verheugd over: vorig jaar, meldde het instituut deze maand, ging 27 procent van de Afrikaanse export naar Azië, vooral naar China en India. Dat is drie keer zoveel als in 1990. Tegelijkertijd groeit de export van Azië naar Afrika jaarlijks met 18 procent. De ontwikkeling schept kansen voor Afrika, juicht de bank.

In Zambia, de grootste koperproducent van Afrika, zien ze dat iets anders. Bij de privatiseringen van de kopermijnen eind jaren negentig, kwam er een aantal in Indiase en Chinese handen. De regering verwelkomde de investeerders: de koperprijs was laag, de mijnen waren verwaarloosd. De nieuwe bazen maakten zich met massaontslagen en lage lonen echter niet geliefd bij de mijnwerkers. Vorig jaar bereikte hun imago een dieptepunt, toen 51 Zambianen omkwamen door een explosie bij een door Chinezen gerunde mijn. Oorzaak: het negeren van veiligheidsvoorschriften.

Inmiddels is de koperprijs op de wereldmarkt weer hoog, mede door de Chinese grondstoffenhonger, maar de mijnwerkers merken daar weinig van in hun portemonnee – evenmin als de overige tien miljoen Zambianen, van wie tweederde onder de armoedegrens leeft. Een staking voor hogere lonen in juli was het gevolg, die eindigde in rellen, waarbij zes gewonden vielen. Oorzaak, aldus de vakbonden: een met scherp schietende Chinese manager.

Wie dit voegt bij de onvrede over goedkope Chinese schoenen en textiel die Zambiaanse producten uit de markt drukken, snapt hoe verleidelijk het is voor een politicus te beloven de Chinezen een lesje te leren.

Het is precies wat oppositieleider Michael Sata (68) heeft gedaan tijdens de campagne voor de verkiezingen voor president, parlement en lokale overheden van donderdag. In zijn toespraken zei Sata herhaaldelijk de Chinese en Indiase investeerders die het land hebben ‘geïnfecteerd’ te zullen ‘wegjagen’. Hij beloofde lagere belasting voor mijnwerkers en hogere voor mijnbouwbedrijven en joeg en passant China in de gordijnen door te opperen Taiwan te erkennen.

De oud-politieman Sata, ook ‘King Cobra’ genoemd omdat hij altijd om zich heen ‘spuugt’, is een veteraan in de Zambiaanse politiek. Hij was al minister onder de nu 82-jarige alleenheerser Kenneth Kaunda. Na de invoering van meerpartijenverkiezingen in 1991, werd hij minister onder Kaunda’s opvolger Frederick Chiluba, en was jarenlang nationaal secretaris van diens partij de MMD.

Sata ging ervan uit de MMD-kandidaat te worden voor de verkiezingen van 2001. In zijn plaats wees Chiluba echter de jurist Levy Mwanawasa aan, die vervolgens nipt de verkiezingen won, volgens velen dankzij fraude. Sata richtte gefrustreerd een eigen partij op, het Patriottisch Front, en werkt sindsdien met succes aan zijn imago.

President Levy Mwanawasa, die graag wordt herkozen, ziet in Sata een geduchte tegenstander. Volgens de ene opiniepeiling zal hij Sata met gemak verslaan, volgens een andere verliest hij juist van hem. Die ongewisheid maakt de stembusstrijd extra bitter. Mwanawasa vergeleek Sata al met de Ugandese dictator Idi Amin, die de economie van zijn land te gronde richtte door in 1972 alle Indiërs uit te zetten.

Mwanawasa is een slecht en hakkelend spreker, mede door een ongeluk en een lichte hersenbloeding. Hij kan echter pronken met een lage inflatie, 5 procent economische groei in 2005 en de kwijtschelding van 6,6 van de 7,1 miljard dollar aan buitenlandse schuld, wat hij ‘verkoopt’ als zijn persoonlijke verdienste.

Ook belooft Mwanawasa de strijd tegen corruptie voort te zetten. Tot ontsteltenis van ex-president Chiluba liet zijn voormalige protégé hem dagvaarden wegens de verduistering van 488 duizend dollar aan overheidsgeld. Geen wonder dat Chiluba nu Sata steunt, volgens hem ‘een man met humor die met iedereen gemakkelijk omgaat’.

De steun van Chiluba kan Sata echter opbreken. ‘Sata heeft beloofd het proces tegen Chiluba te staken, maar dat valt hier niet goed’, aldus bisschop Paul Masusu telefonisch vanuit Lusaka. Hij is voorzitter van het Oasis Forum dat in het verleden campagne voerde tegen Chiluba’s plannen voor een derde ambtstermijn. ‘Ik moet de eerste Zambiaan nog tegenkomen die Chiluba onschuldig acht. Tijdens een telefoonronde op de radio, zei driekwart van de bellers dat het proces tegen hem moest doorgaan.’

Ook de andere ex-president, de gerespecteerde Kenneth Kaunda, heeft zich in de strijd gemengd. Hij noemde Sata ‘niet presidentiabel’ en steunt een van de drie overige kandidaten, de jonge en onbekende zakenman Hakainde Hichilema.

President Mwanawasa, met twee ex-presidenten tegen zich en een zeer populaire uitdager, heeft het afgelopen weekeinde besloten het roer om te gooien. Zaterdag ageerde ook hij tegen de lage lonen in de Zambiaanse mijnen en beval hij de arrestatie van alle mijnbazen die de arbeidswetten overtreden. Het is de eerste maatregel tegen investeerders in de mijnen sinds 2000.

Het toont in elk geval dat de president niet denkt de uitslag met stembusfraude naar zijn hand te kunnen zetten. ‘Het verkiezingsproces verloopt tot nu toe veel transparanter dan in 2001’, zegt bisschop Masusu. ‘De kiescommissie heeft haar best gedaan. Maar garanties dat er niet wordt gefraudeerd, zijn er niet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden