Chinese staalindustrie moet nog erg wennen aan nieuwe Vijfjarenplan

Op de aankomende klimaattop zal China, de grootste vervuiler ter wereld, beterschap beloven. In de stad Tangshan, waar meer staal wordt geproduceerd dan in de hele VS, komt het nieuwe Vijfjarenplan hard aan.

China, de grootste vervuiler ter wereld, belooft de uitstoot van CO2 te verminderen.Beeld epa

Na de nachtdienst in de smelterij nam de baas hem even apart. De 52-jarige He Baoli hoefde niet meer terug te komen. He haalde zijn laatste loon op en dat was het, vertelt hij. 'Na elf jaar was het zomaar voorbij. Ik zou liegen als ik zeg dat ik de hitte van de smelterij niet mis.'

China, de grootste vervuiler ter wereld, zal volgende maand op de klimaattop in Parijs beloven de uitstoot van CO2 te verminderen 'omwille van de mensheid'. Er ligt een nieuw Vijfjarenplan, vol goede voornemens voor een beter milieu en een gestroomlijnde, winstgevende en modern industrie. Het waarmaken van al die beloften gaat honderdduizenden arbeiders zoals He hun baan kosten.

He Baoli werd na elf jaar ontslagen.Beeld Wassink Lundgren

He vult zijn werkeloze bestaan met een nieuwe onderneming. Hij is een restaurant begonnen tegenover de fabriekspoort van Tianzhu Staal. Voor de ochtendploeg staat in De Springende Tijger een ontbijt van schapenkoppensoep klaar. Om vier uur is het spitsuur met arbeiders die de middagdienst ingaan en de nachtploeg komt tegen twee uur 's nachts voor gefrituurde kip.

Al is hij 24 uur per dag open, De Springende Tijger levert beduidend minder op dan de 700 euro die hij gewend is. 'Andere perspectieven heb ik niet. Tianzhu is met vierduizend arbeiders een forse fabriek. Zelfs die draait op halve kracht. De kleintjes hebben niets te doen.'

He woont aan de grauwe buitenrand van Tangshan, een stad van zeven miljoen inwoners. Hier wordt meer staal gemaakt dan in de Verenigde Staten. Zijn straat, route X519, ligt vol hekwerk, platen, roestende balken en stalen deuren. Overal steken schoorstenen uit het vlakke landschap, van primitieve dorpsfabriekjes en moderne particuliere bedrijven. De staal-boom trok jarenlang tienduizenden migrantenwerkers. Route X519 was een bedrijvig lint van tientallen restaurants, supermarkten, internetbars en een rossig cafe genaamd De Nachtkat.

He Baoli runt nu een restaurant tegenover de staalfabriek.Beeld Wassink Lundgren

Struisvogelpolitiek

De Chinese staalindustrie is de grootste ter wereld. In 2013 produceerde China 300 miljoen ton overbodig staal en ijzer - een overschot ter grootte van twee keer de totale staalproductie van de Europese Unie. Niemand die al dat staal nodig had, maar de fabrieken wisten van geen ophouden, al lagen de magazijnen tjokvol. Zelfs toen de winstmarges slonken tot een mager procentje en banken kraakten onder de miljardenleningen die de staalindustrie nodig had om overeind te blijven, werd er gewoon door geproduceerd.

Die struisvogelpolitiek werd van harte ondersteund door de overheid, die economische groei boven alles stelde. 'Tot premier Li Keqiang persoonlijk komt vertellen dat een fabriek dicht moet, durft niemand een fabriek te sluiten', zegt He.

China stelde afgelopen week wegens tegenvallende economische vooruitzichten de groeiprognose naar beneden bij, tot 6,5 procent. Langs route X519 ligt dat percentage vele malen lager. Al een tijdje: De Nachtkat is dichtgespijkerd en bij de kapsalon wapperen verbleekte reclamefoto's van modieuze mannen in de wind. Maar de smelterijen walmen nog steeds. Woningen, auto's, boomblaadjes en gezichten zitten onder een zwart stoflaagje, afkomstig van steenkool en ijzererts vermengd met roet.

Smelterijen opgeblazen

Volgens de bevolking langs route X519 worden veel fabrieken op een sudderpitje aan de gang gehouden. Op instructie van de gemeente. Al maken ze geen winst, hebben ze geen orders en vervuilen ze lucht, bodem en water, dicht mogen ze niet. Dat zou te veel mensen hun baan kosten.

Al onder het vorige Vijfjarenplan was voorzien dat de vervuilde provincie Hebei, waar Tangshan ligt, de staalovens zou temperen. Tangshan beloofde de capaciteit van zijn onzinnig grote staalindustrie elk jaar met 28 miljoen ton te verminderen. Dat betekent dat een op de vijf staalfabrieken dicht moet en honderdduizend banen verdwijnen. Met groot ceremonieel vertoon blies de gemeente in 2013 een tiental stokoude smelterijen op. Gewoon sluiten is namelijk zinloos, want dan starten fabrieken na zo'n sanering stiekem weer op.

Ondanks de belofte de uitstoot van staalfabrieken met 18 procent terug te brengen, staan Tangshan en andere staalsteden in Hebei nog steeds in de toptien van meest vervuilde steden. Vijfjarenplan of niet, Chinese provincies en steden voeren hun eigen economisch beleid, waarvan de belangen soms regelrecht tegen die van de centrale overheid indruisen. Massale werkloosheid veroorzaakt sociale onrust en dat is voor gemeenten een griezeliger vooruitzicht dan gemiste milieudoelen. Bovendien innen plaatselijke overheden belasting op industriële productie, niet op winsten. Het is in ieders belang de fabrieken door te laten draaien.

(tekst gaat verder onder foto.)

In 2013 produceerde China 300 miljoen ton overbodig staal en ijzer.Beeld afp

Vandaar dat ze bij Shenheng IJzer en Staal krampachtig doen alsof hun gloednieuwe fabriek elk moment kan gaan produceren. Het terrein van deze particuliere fabriek is uitgestorven en de kantoren zijn leeg, op een paar klaverjassende kantoorklerken en negen arowanavissen in een aquarium na. Ironisch genoeg is de nieuwe fabriek juist het resultaat van de sanering: Shenheng heeft netjes meegewerkt aan het opblazen van een paar oude smelterijen. De miljoenenbonus die het bedrijf daarvoor als beloning kreeg, is volgens het persbureau Bloomberg in de bouw van deze nieuwe fabriek gestoken.

Overhaast wordt Ling Xu, manager internationale handel, opgetrommeld om uit te leggen dat het echt slechts een kwestie van tijd is tot de fornuizen tot leven komen en de beloofde werkgelegenheid een feit is. 'We verkopen eerst de oude voorraden.'

Overeind blijven

De leiding beraadt zich op een strategie om de jaarproductie van 900 duizend ton staal aan de man te brengen. 'Exporteren misschien. China zelf is geen afzetmarkt van betekenis meer', zegt Ling. Hij geeft toe dat de gemeente de bedrijfsleiding alles toestaat om de fabriek overeind te houden, behalve dan mensen ontslaan. Tangshan probeert wanhopig alternatieve werkgelegenheid te ontwikkelen, maar een ledlampjesfabriek en chemische industrie leveren nog niet veel banen op. Daarom stuurt Shenheng alle zevenhonderd werknemers betaald op vakantie totdat de vraag naar staal aantrekt.

Daar kun je lang op wachten, zegt Yang Xiaoyan (33), technicus in het laboratorium van de Hebei IJzer en Staalgroep (HIS). Dit ruim zeventig jaar oude staatsbedrijf is altijd de trots van Tangshan geweest. De grootste staalproducent van China, wereldwijd nummer vijf, bood tot eind jaren negentig de 37 duizend arbeiders op de loonlijst een baan voor het leven, plus scholing voor het hele gezin, medische zorg in eigen ziekenhuizen en een gratis flatje in Tang Staalwijk, onder de rook van de fabriek.

'De ijzeren rijstkom heette dat. Als je met iemand uit de fabriek kon trouwen, zei iedereen: niet over nadenken, gelijk doen', vertelt Yang. Haar hele familie werkt bij HIS en heeft hemel en aarde bewogen ook voor haar die levenslange zekerheid te bemachtigen. In haar grijze uniform was ze een aantrekkelijke partij voor een jonge ambtenaar, die ook zo'n baan had die rotsvaste zekerheid biedt.

'Maar de ijzeren rijstkommen zijn tegenwoordig flinterdun. Mijn salaris is nog steeds hetzelfde als de dag dat ik in dienst kwam: 435 euro. Geen wonder dat meisjes die thuiskomen met een jongen uit de staalfabriek nu het advies krijgen rond te kijken of er niets beters is', zegt Yang.

Ze beklaagt zich over het feit dat collega's die wegens de steeds onaantrekkelijker wordende arbeidsvoorwaarden ontslag nemen, geen opvolger krijgen. 'Vacatures worden niet vervuld. Zo bloedt ons bedrijf stilletjes dood. Dat vindt de leiding minder riskant dan grootscheepse pijnlijke hervormingen.'

Yang, moeder van een peuterzoontje, vraagt zich af hoelang haar 'baan voor het leven' nog bestaat. Ze schrok toen de ijzererts die ze laatst testte, van lagere kwaliteit was. 'Mijn baas zei dat het niet uitmaakte, want er is toch geen vraag naar staal. We produceren omdat we toch ergens mee bezig moeten worden gehouden. Sociale stabiliteit gaat voor alles.'

'Airpocalypse'

De stad Shenyang in het noordoosten verbrak afgelopen weekeinde alle Chinese records op het gebied van luchtvervuiling. Beslist geen sinecure in een land waar de telefoonappjes die de luchtkwaliteit weergeven om de haverklap melden dat de luchtvervuiling 'baobiao' is, oftewel te hoog om in drie cijfers weer te geven. Shenyang heeft met 1.000 tot 1.400 microgram fijnstof per kubieke meter lucht de ergste 'airpocalypse', zoals in China zware smogdagen worden genoemd, op zijn naam staan. De Wereldgezondheidsorganisatie acht waarden van 25 microgram acceptabel. Shenyang zit daar ruim veertig keer boven.

De plaatselijke milieudienst sloeg laat alarm, waardoor noodmaatregelen zoals het stilleggen van fabrieken aanvankelijk uitbleven. Ziekenhuizen zaten vol mensen met longklachten. Het zicht in de groezelige steenkoollucht was honderd meter.

Gisteren was de lucht in Shenyang met 300 op de smogmeter weer gewoon giftig in plaats van onleefbaar vervuild. Nu ontwikkelt zich een soortgelijke smog boven Changchun en andere Noord-Chinese steden die zijn begonnen met stoken voor de stadsverwarming. De stadsverwarming draait op steenkool. De overheid bepaalt wanneer de verwarming aangaat: in Peking is dat 15 november, in het noorden iets eerder. Voor die tijd stijgt de vraag naar electriciteit, ook al afkomstig van steenkoolcentrales, omdat mensen hun kille huizen met elektrische kacheltjes opwarmen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden