Chinese milieubeweging boekt in stilte wel degelijk successen

Massale protesten op straat zul je er niet zien. De milieubeweging in China ziet meer in lobbyen en actie van binnenuit.

'Vanmorgen bij het opstaan wist ik het: dit wordt weer zo'n dag', zegt Peter Ho vanuit China. 'De lucht was oranje, bruin en grijs en dat wordt tijdens de dag alleen maar erger. Ik zie de hoeveelheid mondkapjes om mij heen schrikbarend toenemen.'


De Chinees-Nederlandse hoogleraar wandelt in Peking over straat terwijl hij via de telefoon uitlegt hoe het zit met de Chinese milieubeweging. In Leiden is Peter Ho hoogleraar Chinese economie en ontwikkeling. Hij adviseert regelmatig overheden, media en het bedrijfsleven. Nu is hij terug in China om onderzoek te doen.


Peter Ho is onder meer auteur van het boek China's embedded activism, waarin hij uitlegt waarom de sociale hervormingsbeweging in het land succesvol is ondanks het taboe op publieke actie en verzet tegen de overheid. Zo vergaat het ook de milieubeweging, legt hij uit.


De luchtvervuiling in Peking bereikte de afgelopen dagen een piekniveau, met 886 deeltje fijnstof per kubieke meter. Dat is 12 keer de geadviseerde maximumhoeveelheid in China en 25 maal zo hoog als de norm in de Verenigde Staten. Volgens persbureau Xinhua Nieuws werd voor de eerste keer een alarmplan in werking gezet waarbij industriële activiteit werd beperkt en scholen werden opgeroepen de kinderen binnen te houden.


Luchtvervuiling van zo'n ernstig niveau behoort in de meeste westerse landen tot het verleden. De vervuilendste productiemethoden zijn hier opgedoekt en veel industrie is geëxporteerd naar de nieuwe productielanden. In het opleggen en handhaven van milieunormen speelde de milieubeweging vaak een belangrijke rol door ten strijde te trekken tegen de grootste vervuilers en de overheid via de publieke opinie te dwingen daar iets aan te doen.


Waar is de Chinese milieubeweging om voor dat land hetzelfde te doen? Die is er wel, maar je ziet haar nauwelijks, zegt Ho. 'De milieubeweging hier is evenzeer activistisch, maar de manier waarop ze een bedrijf of overheidsbeleid beïnvloedt, verloopt totaal anders dan in het Westen. Er is geen open protestbeweging zoals in Nederland. Een antikernenergiebeweging of antiglobalismebeweging waarbij duizenden mensen de straat op gaan, kan hier niet bestaan. De burger heeft in China veel minder vrijheid om zich te uiten.'


Dat een sociale beweging alleen succesvol zou kunnen zijn als protestbeweging is een misverstand, zegt Ho. Volgens de Chinezen werkt lobbyen en gestadige actie van binnenuit beter. 'Dat gebeurt op grote schaal. Veel activisten hebben goede contacten in bedrijven of bij de overheid. Ze weten de veranderingen van binnenuit vaak effectief door te voeren.'


Toen de Chinese burgerbeweging twintig jaar geleden opkwam, dachten de meeste mensen dat het een doodgeboren kindje zou zijn. Niet alleen in het Westen, maar ook in China zelf, erkent Ho. Toen ook de Falun Gong-beweging de kop werd ingedrukt en het studentenprotest werd neergeslagen, leek dat alleen maar te worden bevestigd. Er zijn sindsdien geen grote actiebewegingen meer en het protest is geïndividualiseerd.


Toch voerde de milieubeweging intussen met succes actie tegen allerlei vormen van vervuiling, zegt Ho. Fabrieken die chemisch afval loosden op rivieren werden aangepakt. De aanleg van nieuwe stuwdammen, na het omstreden megaproject van de Drieklovendam, werd stilgelegd in afwachting van milieueffectrapportages.


'Op lokaal niveau ontmoeten actievoerders wel vaak verzet van plaatselijke of regionale autoriteiten. Het opmerkelijke is echter dat de activisten op centraal niveau worden gesteund. De centrale overheid ziet in dat economische vooruitgang een enorme prijs heeft, zoals de luchtvervuiling hier in Peking. Milieu heeft topprioriteit bij de centrale regering. Het ministerie van Milieu is enorm uitgebreid en krijgt steeds meer invloed.'


Actievoerders stuiten wel op taaie corruptie en verzet van regionale bestuurders. Als ze er al in slagen verouderde en ernstig vervuilende fabrieken te laten sluiten, kan het gebeuren dat zo'n fabriek een maand later weer in bedrijf is. Ho: 'China heeft onvoldoende sociale zekerheid om het wegvallen van werkgelegenheid op te vangen, dus dan besluit men die mensen toch maar weer aan het werk te zetten. Soms kan men de technologie die nodig is voor schone productieprocessen niet betalen. Soms is de techniek er wel, maar is die te ingewikkeld om te managen.'


Is die aandacht van de overheid niet voornamelijk politieke retoriek? Ho: 'Ik denk van niet. In China worden veel processen tenietgedaan door de enorme schaal van het land met zijn 1,3 miljard inwoners. In de jaren negentig schafte iedereen een airco aan, omdat men die kon betalen. Dat had een enorme invloed op het energiegebruik. Nu koopt iedereen een auto, met opnieuw enorme gevolgen voor het milieu. Dat zijn autonome processen die bijna niet te stoppen zijn. De komende vijftien tot twintig jaar zal het land ongetwijfeld nog allerlei milieuproblemen houden.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden