Reportage

Chinees sprookje: nieuw Panamakanaal in Nicaragua

Onrust in Nicaragua

In het straatarme Nicaragua bouwen Chinezen aan een reusachtig kanaal: het moet de Atlantische Oceaan met de Stille Oceaan verbinden en het Panamakanaal doen vergeten. Het verzet onder de bevolking is groot. Voor zaterdag staat een nationale mars gepland. 'Weg met de Chinezen.'

Het Meer van Nicaragua, het grootste zoetwaterreservoir van Centraal Amerika, zal door de aanleg van het kanaal verzilten, waarschuwen wetenschappers. Foto Michele Sennesael

Twee keer kwamen de Chinezen langs. Ze hadden gewapende soldaten bij zich, vertelt Justina Mena, de verlegen eigenaresse van een kleine houten kiosk in het gehucht El Monge, in het zuiden van Nicaragua. Ze verkoopt zakjes chips, maracujasap en suikerpinda's aan boeren op paardenkarren en de schaarse automobilisten op deze niet zo lang geleden geasfalteerde weg richting de grens met Costa Rica.

De eerste keer kwamen de Chinezen met meetapparatuur. Ze noteerden de afmetingen van het houten huisje met golfplaten dak, waar Mena en haar man wonen met hun acht kinderen. Ze maten het lapje grond achter het huis op, waar Mena wat groente verbouwt. En ze maakten aantekeningen over haar grote trots: het winkeltje. 'Ik wilde niet dat ze op mijn terrein kwamen', zegt Mena. 'Maar met de soldaten erbij durfde ik ze ook niet weg te sturen. Ik vroeg: wat komen jullie hier eigenlijk doen? Ze zeiden: we moeten weten hoeveel huizen er staan in de zone rond het kanaal.'

De tweede keer kwamen de Chinezen ook met vragen. Zo wilden ze weten wat Mena vindt van de plannen voor het kanaal dat de Chinezen dwars door Nicaragua willen aanleggen. Als je daarover begint, is de kleine Nicaraguaanse ineens niet meer zo verlegen. 'Ik ga hier niet weg', zegt ze stellig. 'Waarom willen die Chinezen ons terrein van ons afpakken? Ik heb dit stukje aarde niet cadeau gekregen. Het heeft jaren werk gekost, zweet, zwéét, om dit winkeltje op te bouwen. Ik probeer hier te overleven met mijn kinderen. Dit is waar ik me goed voel, dit is mijn plek.'

No al Canal

Even verderop laat ook haar buurvrouw er geen misverstand over bestaan. 'No al Canal', staat er in zwarte graffiti op haar winkeltje gespoten.

Met die boodschap zullen zaterdag naar verwachting tienduizenden Nica's naar de stad Juigalpa trekken, in een nationale mars tegen het kanaal. Het sandinistische regime doet er alles aan om de opstand de kop in te drukken. Eerdere lokale protesten werden soms met geweld neergeslagen. Buschauffeurs dreigen hun vergunning te verliezen als zij morgen demonstranten naar Juigalpa vervoeren.

Een werkloze vader met zijn kinderen in San Miguelito. Foto Michele Sennesael

Goddelijke zegen

In de Nicaraguaanse hoofdstad Managua, op comfortabele afstand van de borrelende onrust, heeft de regering van president Daniël Ortega de stadsbussen intussen laten beplakken met geruststellende blauwe stickers. 'God zegent het Kanaal', is hier de officiële mededeling.

In 2013 sloot Ortega een deal met het Chinese bedrijf HKND, eigendom van de omstreden zakenman Wang Jing. Het megakanaal dat HKND komt bouwen, zal in 287 kilometer de Atlantische Oceaan met de Stille Oceaan verbinden. Het wordt breder en dieper dan de concurrent in Panama en gaat vergezeld met de aanleg van een nieuw vliegveld bij Rivas, een kunstmatig meer in het oosten en een toeristencomplex met 2.200 bedden aan de Pacifische stranden. De kosten worden geraamd op 50 miljard dollar (47 miljard euro), te financieren door HKND.

In ruil voor die investering heeft de sandinistische regering de zeggenschap over eenderde van het grondgebied van Nicaragua overgedragen aan HKND. Tevens houdt het Chinese bedrijf de komende honderd jaar zeggenschap over de kanaalzone. De grondwetswijziging die nodig was om dit allemaal mogelijk te maken, is vorig jaar in noodtempo door het parlement gejaagd en heeft tot veel kritiek van juristen geleid.

Persconferentie

Op een persconferentie uitsluitend toegankelijk voor staatsmedia, spreekt Ortega van een project van mondiaal belang. 'Het kanaal zal een grote impact hebben op de kosten van het verhandelen van producten van het ene continent naar het andere. Het is een project dat de wereld zal veranderen.'

Ortega stelt het megaproject bovendien voor als een Chinese wonderinjectie die zijn berooide land de al zo lang gehoopte economische oppepper gaat geven, met internationale investeringen en 50 duizend nieuwe banen. Dat is nodig, want op Haïti na is Nicaragua het armste land van het Amerikaanse continent. De werkloosheid ligt rond de 50 procent. Wie tot de gelukkige helft van de bevolking behoort met een baan, verdient doorgaans niet meer dan 100 dollar (94 euro) per maand.

Ortega: 'Dankzij de nabijheid van het kanaal en de nieuwe wegen gaat de plattelandsbevolking het beter krijgen dan ze het nu heeft.'

Een demonstratie tegen de aanleg van het kanaal in Nueva Guinea. Foto Michele Sennesael

Dictator

De presidentiële teksten missen hun uitwerking niet in een land waar ongecensureerde informatie schaarser is dan een zitplaats in de overvolle bus. Neem de 23-jarige Rubén Antonio, die rondhangt bij het boerderijtje van zijn oom in het gehucht Caño Luiz in de kanaalzone. Zijn bovenarmen verraden gezwoeg op het land. 'Voor mijn oom is het heel tragisch als hij zijn land kwijtraakt', zegt hij eerst, zijn blik verlegen op zijn teenslippers gericht.

Dan, na een korte stilte: 'Maar voor mijzelf vind ik het een goed plan. Ik heb vier jaar Engels gestudeerd. Nu heb ik een diploma, maar nog steeds geen baan. Daarom werk ik op het land van mijn oom. Met het kanaal komen de internationale bedrijven naar Nicaragua. Die zoeken werknemers die Engels spreken.' De donkere ogen van Rubén Antonio glimmen.

Maar de meeste boeren op het platteland aan de oostkant van het Meer van Nicaragua geloven niet in Chinese sprookjes. Waarom zouden ze ook? Veel van de wat oudere mannen hier vochten in de jaren tachtig aan de kant van de sandinisten, in een bloedige strijd om dictator Somoza te verjagen. Maar de FSLN, de sandinistische partij van Ortega, heeft de communistische beloften nooit ingelost. In de heuvels rondom San Miguelito is het voor de campesinos nog altijd sappelen voor een bestaan. Het ontbreekt aan goede wegen, aan gezondheidszorg. Kinderen gaan hooguit halve dagen naar school, om de rest van de tijd te kunnen werken op het land.

Geknokt

'We hebben geknokt om de ene dictator te verjagen en we kregen er een andere dictator voor terug', klinkt het cynisch in Caño Luiz. De plaatselijke boeren hebben zich verzameld rond een provisorische weegschaal, waar de koeien met een stroomschokje een voor een op worden gejaagd. Gonzalo Matamoro Balmaceda, een boer met een groene pet van Flor de Caña - volgens Nicaraguanen de beste rum ter wereld - noteert hun gewicht. 'Als ze me genoeg zouden betalen, dan vertrek ik', zegt Matamoro Balmaceda. 'Maar dat gaat niet gebeuren. Ze roven ons land.'

'Ortega verkoopt het vaderland' en 'Weg met de Chinezen', luiden de opschriften op de spandoeken tijdens de inmiddels tientallen demonstraties die hier de afgelopen maanden zijn gehouden. Op een lokale radiozender klinkt het verraderlijk feestelijk klinkende protestlied No quiero el canal (Ik wil het kanaal niet).

Maar de opflakkerende kritiek wordt door het regime op rücksichtslose wijze onschadelijk gemaakt. Kritische journalisten worden lastiggevallen. Twee Costa Ricaanse mensenrechtenadvocaten die de activisten steunen, werden in mei aan de grens geweigerd.

Demonstratie

In het bloedhete stadje Rivas, aan de westkant van het meer, vertelt activist Octavio Ortega over een demonstratie tegen het kanaal, eind december. Het was een vreedzame bijeenkomst, zegt hij, maar de politie beschuldigde Octavio ervan een benzinetank in brand te willen steken. Hij werd gearresteerd, mishandeld en zeven dagen vastgehouden. Op foto's staat hij met een blauw oog en grote wonden op zijn rug en armen. Ortega propt een reishangmat en een paar blauwe rubberlaarzen in zijn rugzak. Hij moet weer de jungle in om boeren te mobiliseren. Als hij de rugzak over zijn schouder slingert, klinkt een gepijnigde kreun. 'Mijn nek is nog niet hersteld.' Ook zijn pols zit maanden later nog steeds in een brace.

Octavio Ortega is een van de belangrijkste leiders van het nationale verzet tegen die andere Ortega, 'presidente Daniël'. Net als veel anderen die oppositie voeren tegen de president, is hij een gedesillusioneerd sandinist, die het geloof in de communistische idealen desondanks nog niet is verloren. 'Het probleem is deze corrupte president, die alleen bezig is zichzelf te verrijken. Ik ben sandinista, nog altijd, maar geen daniëlista.'

Dus gaat de strijd door. Twee dagen geleden is hier in Rivas Octavio's kleindochter geboren. Hij heeft haar nog niet gezien. 'Geen tijd.' Het is ook voor háár toekomst dat hij zo direct opnieuw de urenlange reis in een rammelende afgedankte Amerikaanse schoolbus aanvaardt, op weg naar wederom honderden campesinos die hij zal toespreken en opzwepen om in opstand te komen tegen het kanaal. Want als hij dit niet doet voor het vaderland, wie dan wel?

Foto de Volkskrant

Natuurreservaten

Ook in San Miguelito werd een vreedzame demonstratie van tegenstanders van het kanaal door de nationale politie neergeslagen. Er vielen 33 gewonden. Een legerarts die het bloederige politieoptreden bekritiseerde, moest onlangs voor de rechter verschijnen vanwege zijn opmerkingen.

Nu is er in San Miguelito al maanden een verhoogde legerinzet om de boel in toom houden. Het is een bevreemdend gezicht in het haventje. Vissers werpen vanaf de promenade hun hengels en netten uit, een jong stelletje flaneert voorbij. Daartussendoor marcheren gewapende soldaten, alsof ze op de verkeerde filmset zijn beland.

Op steenworp afstand houdt de Fundación del Río kantoor, een stichting die zich inzet voor natuurbehoud en duurzame landbouw in het zuidoosten van Nicaragua. Vrijwilliger Franklin Briceño, in het dagelijks leven milieuadvocaat, is in San Miguelito een van de activisten die het protest tegen de komst van het kanaal leiden. Hij verduistert de ramen voor het gesprek begint. 'Ze volgen alles wat ik doe en met wie ik praat. Mijn telefoon wordt ook afgeluisterd.'

De Fundación del Río maakt zich zorgen over de gevolgen van de bouw van het kanaal. 'Dat boeren hun grond kwijtraken, het enige dat ze hebben, is erg', zegt Briceño. 'Maar de schade die dit megaproject gaat aanrichten aan de natuur, is een regelrechte ramp. We staan op het punt ons land voorgoed te vernietigen.'

Het Meer van Nicaragua is de grootste zoetwatervoorraad van Centraal Amerika en een belangrijke bron van drinkwater. Maar als het meer straks met twee oceanen wordt verbonden, zal het water verzilten, vreest Briceño - een zorg die wordt gedeeld door internationale wetenschappers. 'Dat betekent dat vogels en vissoorten uitsterven. De vissers hier zijn straks hun inkomstenbron kwijt.'

Ook het moerasgebied van San Miguelito, thuisbasis van 30 procent van de bestaande vogelsoorten in Nicaragua, ligt in de kanaalzone, evenals twee andere beschermde natuurreservaten die kennelijk toch niet zo worden beschermd.

Illusie

'En waarvoor riskeren we dit allemaal?', vraagt Briceño retorisch. 'Voor een kanaal waaraan geen behoefte is, voor een plan dat technisch onhaalbaar is. HKND heeft helemaal niet de expertise voor zo'n groot bouwproject.'

De advocaat denkt dat de Chinezen niet geïnteresseerd zijn in het kanaal op zichzelf. 'China is met een strategie bezig op wereldniveau. Ze proberen macht te veroveren op dit continent. Het gaat niet om dat kanaal, het gaat om de toegang tot eenderde van ons grondgebied. Vruchtbare grond. Andere landen leveren zichzelf niet zo makkelijk over aan de Chinezen. Maar wij hebben een president die alleen geïnteresseerd is in zijn eigen portemonnee. Het doet me pijn dit te zeggen, maar Nicaragua heeft zichzelf aan de Chinezen verkocht als de goedkoopste prostituee van Latijns-Amerika.'

Briceño ziet met lede ogen aan hoe de armoede van de Nicaraguanen wordt gebruikt om hen een illusie te verkopen. 'Stel je voor: je bent een Nica zonder baan, je hebt moeite je kinderen te eten te geven. Dan zegt de regering: de Chinezen komen een kanaal bouwen, het bruto binnenlands product wordt verdubbeld, dit levert 50 duizend nieuwe banen op. Dan wil je daar toch in geloven, in dat licht aan het einde van die tunnel?'