CHINEES SOCIALISME

SINDS EEN week is het grootste plein van de wereld weer open. Het Tiananmenplein heeft een nieuw dek van graniet gekregen en grasstroken aan de zijkant, maar het heeft nog steeds geen bomen of banken....

Jan van der Putten

Ordelijk stonden donderdag duizend mensen in het gelid om, de vuist gebald, de communistische partij op haar 78ste verjaardag voor eeuwig trouw te zweren. Hoeveel van de nieuwe leden zouden werkelijk geloven in de leer?

Een westerse diplomaat schat dat hooguit 10 procent van de zestig miljoen partijleden het marxisme is toegedaan. Het dialectisch materialisme van de rest zou zich beperken tot de ambitie om het zo ver mogelijk te schoppen, en daarvoor heb je nu eenmaal de partij nodig.

Op 1 oktober is de partij vijftig jaar aan de macht. Maar van het oude vuur is niet veel meer over. Sinds de Kleine Stuurman Deng Xiao Ping ontdekte dat het goed is om rijk te worden, hebben velen in afwachting van de komst van de heilsstaat al vast voor hun eigen heil gezorgd.

'Het vertrouwen van sommige kameraden in de eindoverwinning van het socialisme en in de opbouw van het socialisme-met-Chinese-kenmerken, is verzwakt', oordeelde partijleider-president Jiang Zemin in een weinig vrolijke rede op de partijverjaardag. Hij maakte duidelijk dat het hoog tijd is om terug te keren tot de orthodoxie.

Wie zijn die kameraden die van het rechte pad zijn afgedwaald? 'Sommige partijleden', somberde Jiang, 'hebben hun geloof in het socialisme verloren. Ze brengen hun dag door met eten en drinken, of ze jagen op geld.'

Sommige partijleden: bijvoorbeeld de ambtenaren die vorig jaar ruim vier miljard gulden hebben gestolen. Dat staat in een vorige week uitgekomen rapport van de voorzitter van de Rekenkamer over corruptie en inefficiency bij de overheid.

Vroeger zou het gesjoemel bij de overheid nooit aan de grote klok zijn gehangen. Nu wel. Want het volk moet begrijpen dat de hoogste leiders vastbesloten zijn om de eigen Augiasstallen uit te mesten voordat de corruptie de reputatie en de geloofwaardigheid van de partij heeft weggevroten. Vandaar bijvoorbeeld de recente maatregel om lokale leiders na hun ambtsperiode over te plaatsen naar een plek ver van huis en haard, waar ze geen nepotisme meer kunnen bedrijven.

De strijd tegen de corruptie is op leven en dood. Sinds een partijbaas in Chongqing live op tv de doodstraf kreeg omdat door zijn corrupte praktijken een brug was ingestort, is er geen houden meer aan. De grootste smokkelaffaire van de laatste halve eeuw is geëindigd met de executie van zes witteboordcriminelen.

Veel kameraden, zei Jiang, hebben zich overgegeven aan de eredienst van het geld, aan losbandigheid, aan feodaal bijgeloof. Dat laatste slaat vooral op de Falun Gong, een sekte met minstens zestig miljoen leden. In april hielden tienduizend van hen in Peking een stille betoging. Tot hun schrik ontdekten de leiders dat ook veel partijmensen lid zijn van dit vrome leger van potentiële gezagsondermijners.

Een grote ideologische campagne onder het partijkader moet de orthodoxie er weer inhameren. Vijftien miljoen kaderleden hebben een ideologische training gekregen, onder wie 75 duizend lokale partijleiders en dorpshoofden. Ruim 600 duizend kaders zijn naar het platteland gestuurd om daar het tanende geloof in de partij op te vijzelen.

Dit is volgens de leiders niet de tijd om andersdenkenden ruimte te geven. Sinds begin mei zijn 190 dissidenten aangehouden, van wie er 65 nog steeds vast zitten of onder huisarrest staan. Het is niet moeilijk om beschuldigd te worden van pogingen om de staat omver te werpen. Vraag maar aan de 18-jarige student die vorige week werd opgepakt omdat hij democratie-affiches had opgehangen.

Die onbuigzaamheid heeft zeker te maken met 1 oktober. Op die vijftigste verjaardag moet het onverdeeld feest zijn, zonder wanklank, en daarna zien we verder. Maar waarom de nadruk op de orthodoxie? Dat komt omdat de politieke barometer in Peking niet meer op hervormingen staat.

Premier Zhu Rongji, architect van het economische hervormingsplan, had erop gerekend dat hij tijdens zijn bezoek aan de VS in april China's lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie in de wacht zou slepen. Daarvoor had hij een lijst gemaakt van bedrijfssectoren die open zouden gaan voor buitenlands kapitaal.

Menige staatsmanager, die aan zag komen dat zijn bedrijf zou worden weggeconcurreerd, heeft hem dat niet in dank afgenomen. Toen Zhu nul op het rekest kreeg, rekenden sommigen hem dat persoonlijk aan. Kort daarop vielen NAVO-bommen op de Chinese ambassade in Belgrado. China gaf het anti-Amerikanisme de vrije teugel.

In de partijtop kreeg de conservatieve vleugel de wind mee. Volgens die vleugel zijn er al te veel concessies aan het buitenland gedaan en moet de sanering van de staatsbedrijven op een laag pitje worden gezet, anders wordt de werkloosheid nog groter en de sociale onrust ook.

De geruchten vorige week over het aftreden van Zhu Rongji waren onwaar, maar tekenden de sfeer. Net als de verzekering van Jiang Zemin dat de staat zijn economische hoofdrol niet zal opgeven en dat het socialisme, de ontrouwe kameraden ten spijt, zal zegevieren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden