China en VS grossieren in conflicten

HET BEZOEK van de Taiwanese president Lee Teng-hui aan de Cornell Universiteit is al lang achter de rug, maar de crisis in de Amerikaans-Chinese relaties verdiept zich dagelijks....

OSCAR GARSCHAGEN

Volgens The South China Morning Post is Chrysler Corporation het jongste slachtoffer van de Chinese woede. Een joint venture met Chrysler is volgens de krant geannuleerd en in plaats van met de Amerikaanse autofabrikant zal met het Duitse Daimler-Benz een fabriek worden opgezet.

Aanzienlijk dramatischer is het lot van Chen Ziming en Harry Wu. Deze twee bekende mensenrechtenactivisten zitten sinds kort in gevangenissen in Peking en ergens aan de grens met Kazachstan opgesloten zonder uitzicht op snelle vrijlating. Hun arrestaties zijn ook kristalheldere signalen dat Amerika een zware prijs moet betalen voor de toelating van president Lee Teng-hui, die in de VS heeft gestudeerd en zijn alma mater heeft bezocht.

Chen Ziming is een van de studentenleiders van de opstand op het Tiananmen Plein, die vorig jaar door persoonlijke tussenkomst van president Clinton werd vrijgelaten. Zijn aanhouding is een rechtstreeks affront voor Clinton. Harry Wu, die als student de Grote Roerganger Mao kritiseerde en vervolgens negentien jaar doorbracht in gevangenissen, is de schrijver van Bitter Winds en Laogai: the Chinese Gulag. Hij ontmaskerde Chinese strafkampen en de handel in menselijke organen.

Niet bekend

De stelling dat sinds president Nixon in 1972 de relaties 'normaliseerde' de betrekkingen niet zo slecht zijn geweest, is niet overdreven. De Chinese ambassadeur is teruggeroepen en Peking weigert de geloofsbrieven te aanvaarden van Jim Sasser, de nieuwe Amerikaanse ambassadeur en voormalig senator.

Over vrijwel ieder thema denken China en de VS verschillend. Mensenrechten, non-proliferatie, China's lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie en handelsbeleid vormen even zoveel bronnen van conflict. De leveranties van kruisraketten aan Pakistan en Iran hebben in Washington voor stille woede gezorgd. De VS ergeren zich over het gebrek aan medewerking van China op nucleair en handelspolitiek terrein.

De vooruitzichten op verbetering zijn slecht. Zowel in Washington als in Peking zetelt een zwakke regering, die niet in staat is gedurfde initiatieven te nemen of compromissen te sluiten. In afwachting van de dood van Deng Xiao Ping betrekken potentiële opvolgers nationalistische standpunten. Premier Li Peng en partijleider Jiang Zemin vinden dat China zich niet langer moet laten vernederen door de VS.

In Washington spelen andere factoren een rol. Na de Congresverkiezingen van 1994 wordt president Clinton overvleugeld door een assertief Republikeins Congres. Dat Congres is gevoelig voor de buitengewoon doelmatige lobby van Taiwan. Zo gevoelig zelfs dat Clinton nu maatregelen voorbereidt om de banden met Taiwan te versterken. Het aanbod van Taiwan om tegen betaling van één miljard dollar toegelaten te worden tot de Verenigde Naties heeft in het Congres veel waardering geoogst. Wat de Republikeinen betreft, heeft Taiwan zich ontwikkeld tot een welvarende democratie, een kapitalistische, pro-Amerikaanse staat die met recht een plaats opeist in de VN.

Maar er ligt meer splijtstof op tafel. Tiananmen is in de VS nog niet vergeten en de onwil van China om de naleving van mensenrechten te verbeteren leidt dagelijks tot frustraties. Het rapport dat Amnesty International deze week publiceerde was voor het communistische regime vernietigend. Het Amerikaanse gebaar mensenrechten los te koppelen van de verlening van de bijzondere handelsstatus is door Peking niet beantwoord.

Door de verdwijning van de gemeenschappelijke vijand - de Sovjet-Unie - is de 'strategische driehoek', het concept waarop het beleid van Nixon was gebaseerd, uit het lood geslagen. China en de VS zijn in de ogen van het Pentagon en het Congres op weg rivalen te worden. In Washington wordt met toenemende zorg gekeken naar de ondergrondse kernproeven in China en de ontwikkeling van een intercontinentale raket die Californië kan bereiken.

Toch probeert Washington zo kalm mogelijk te blijven. Handelsoverwegingen spelen daarbij een grote rol. Maar ook de wijsheid dat als je China als een vijand behandelt, je ook een vijand krijgt, is niet vergeten. Het land is te groot voor de gebruikelijke politieke en economische drukmiddelen, zoals sancties. Een gedurfde stap à la Nixon wordt overwogen. President Clinton denkt nog steeds over een bezoek aan Peking.

Een eerste stap zou kunnen worden gezet door de First Lady. Zij zou de uitnodiging voor de VN-vrouwenconferentie, die in september in Peking begint, kunnen aangrijpen voor een informeel bezoek aan China. Met mooie foto-sessies, bezoeken aan crèches en sociale projecten kan Hillary een op verzoening gericht gebaar maken.

Clinton kan pas gaan als een dergelijke riskante investering van een Amerikaanse president door China wordt beloond. Bijvoorbeeld door internationale afspraken over mensenrechten en non-proliferatie na te komen. Dat Chen Zimin en Harry Wu dan allang vrijgelaten moeten zijn spreekt vanzelf.

Oscar Garschagen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden