Chimpsdrama als theaterstuk

Gruwelijk was de doodslag op de leider van de Arnhemse chimpansees in 1980, die primatoloog Frans de Waal beschreef. Zijn observaties vormen de basis van het theaterstuk Hominid....

Door Annette Embrechts

Mensen die apen spelen, dat leek hem in eerste instantie helemaal niets. Hoeveel boeken primatoloog Frans de Waal (61) inmiddels ook heeft geschreven om inzichtelijk te maken hoe weinig ons gedrag in feite verschilt van dat van de mensapen – het tiende ligt in de winkel – het beeld van acteurs in apenpakken kwam hem belachelijk voor. Zijn eerste reactie was er een van twijfels.

Het Amerikaanse Out of Hand Theater, dat in zijn woonplaats Atlanta kunst met wetenschap combineert, vroeg De Waal of het zijn beroemde boek Chimpanseepolitiek (1982, herziene editie in 1999) naar het toneel mocht brengen. Regisseuse Ariel de Man zag een Shakespeariaans koningsdrama in de beschreven machtsstrijd binnen de Arnhemse chimpanseekolonie.

De Waal baarde begin jaren tachtig internationaal opzien met zijn observaties van een gruwelijke moord op de toenmalige groepsleider Luit. Hij beschreef hoe de zucht naar macht en seks onder de apen in 1980 leidde tot een niet eerder gesignaleerde doodslag – niet in gevangenschap, niet in het wild. De sluwe Yeroen, eerder als leider afgezet, sloot een verbond met de sociaal onhandige Nikkie om Luit te onttronen. Beide apen beten tijdens een gevecht Luits testikels af waarna de leider op de operatietafel overleed aan bloedverlies.

Nikki verdronk later in de gracht van het apenverblijf, na veelvuldig te zijn gepest door de nieuwe coalitie van alfamannen Yeroen en Dandy. Tot op de dag van vandaag verschillen primatologen van mening of dit als zelfmoord kan worden geduid. Het zou de eerste suïcide zijn ooit bij apen gesignaleerd. De Waal: ‘Ik houd het op een ongeluk. Nikki had voor zijn komst naar Burgers Dierenpark geschaatst bij Holiday on Ice. Hij wist dat je op ijs kon lopen. De gracht was die nacht licht bevroren. Mogelijk heeft hij gedacht over het ijs te kunnen vluchten. Van de moord op Luit denken we wel dat die intentioneel was.’

Een klassiek koningsdrama dus, uniek omdat tot dan toe werd aangenomen dat dit soort politiek gemotiveerd geweld dieren vreemd was. Bert Haanstra maakte er in 1983 met De Waals opvolger Otto Adang een film over, Chimps onder elkaar, die het boek in roem achterna ging. Maar om dit nu als een Macbeth onder apen op toneel te brengen? De Waal: ‘Het gaat wel over dieren die ik als mijn familie beschouw.’

De Man en collega Ken Weitzman wisten de wetenschapper echter te overtuigen door geen apen te willen imiteren met afstotelijk a-oe-gebrul, maar het drama juist menselijk te benaderen. Rijke jongelui, sophisticated gekleed in crickettenue, spelen als experiment exact de gebeurtenissen na in de Arnhemse kolonie. Hun kleding verraadt hun status: net als de apen in de dierentuin ontbreekt het hen aan niets. De situatie lijkt speels en idyllisch. Totdat honger naar seks en macht hen naar het hoofd stijgt.

De Waal: ‘Deze voorstelling onderstreept wat ik in al mijn boeken duidelijk maak: ons sociale, morele en politieke gedrag is dierlijker dan we denken.’

Na het succes van Hominid in Atlanta, in kleine, intieme theaters, wilde de groep graag een buitenversie maken. Waar zou dat beter kunnen dan in Nederland, gidsland in locatietheater. En waar mooier dan in de dierentuin in Arnhem, grondgebied van het drama. Alsof je na dertig jaar terugkeert naar een dorp waar de burgemeester ooit gruwelijk is vermoord en je met een voorstelling de sluimerende herinneringen tot leven wekt.

De Utrechtse spektakelgroep The Lunatics nam de handschoen op, wist de familie Van Hooff van Burgers Zoo mee te krijgen, en speelt deze maand een locatieversie van Hominid op diverse buitenplaatsen in Nederland. Vorige week vonden de eerste voorstellingen plaats op het parkeerterrein van Burgers Zoo in Arnhem. Met voorafgaand een rondleiding door biologe Wineke Schoo door het huidige chimpanseeverblijf. Zij wijst op de laatste twee getuigen van het drama uit 1980: de 53-jarige Mama (de oudste chimpansee in gevangenschap) en haar dochter Monique.

De Waal, na afloop van Hominid in Arnhem: ‘Voor mij komt de voorstelling nu thuis.’

Burgers-directeur Alex van Hooff is er emotioneel onder: ‘Wat voor reguliere toeschouwers misschien grotesk en komisch lijkt, hebben wij echt bij de apen gezien. De onderdanigheid van de vrouwen, de verzoeningspogingen van Mama, de verdeel- en heerspolitiek van de alfamannen. Wij kennen alle karakters.’

Een dag eerder vertelt De Waal, na een wetenschappelijke lezing in een zonovergoten Artis, hoeveel verder hij inmiddels is met zijn zoektocht naar de biologische wortels van ons gedrag. Op een bankje voor de volière van de Europese vale gier doet hij uit de doeken dat apen niet alleen bij conflict en verzoening menselijk gedrag vertonen maar ook echt empathie laten zien. ‘Sociaal, onbaatzuchtig gedrag, het vermogen om emoties van anderen te kunnen meevoelen en de situatie van een ander te kunnen begrijpen, blijken minstens zo belangrijk om als soort te overleven als het recht van de sterkste. We zijn niet alleen agressief en competitief ingestelde wezens maar ook van nature empathisch.’

Tegen zijn aard in als objectief wetenschapper keert De Waal zich in zijn jongste boek Een tijd voor empathie (wat de natuur ons leert over een betere samenleving) nadrukkelijk tegen de Amerikaanse conservatieven die niet geloven in een maatschappij gebaseerd op solidariteit. ‘Socialisme past bij de mens. Wij zijn niet gebouwd om een samenleving puur op competitie te grondvesten. De economische crisis is een evident bewijs. Experimenten bij dieren bewijzen dat empathie een oeroude emotie is. We moeten ons maatschappelijk systeem daarmee in overeenstemming brengen. Politiek is ouder dan de mensheid. Wantrouwen is functioneel, vertrouwen ook.’

Volgens De Waal heeft zijn onderzoek wel degelijk morele implicaties: ‘Een samenleving gebaseerd op individualisme, waarin ieder voor zichzelf vecht, overleeft niet.’ Hebzucht is uit, empathie is in, zo luidt de optimistische openingszin van zijn tiende boek.

De Waal weet dat ook dit boek inmiddels in Amerika door politici wordt geciteerd. ‘Obama sprak ook over empathie bij de presentatie van zijn nieuwe zorgstelsel.’

Een crisis als de huidige, zou volgens De Waal juist reden moeten zijn te pleiten voor meer empathie in de politiek. ‘In perioden van schaarste daalt bij dieren het agressief niveau.’

Kan dit als stemadvies worden opgevat voor de Kamerverkiezingen morgen in Nederland? De Waal: ‘Ik volg de Nederlandse situatie niet meer. Daarom kan ik ook niet met goed fatsoen mijn stem uitbrengen. Ik richt mijn pijlen op de conservatieve politiek in de Verenigde Staten. De rechtse partijen in Nederland zitten zelfs nog links van de Democraten in Amerika.’

Aan het slot van de voorstelling is een fragment van Haanstra’s film Chimps onder elkaar te zien. Dat is belangrijk, zegt De Waal, om toeschouwers te laten realiseren dat het uiteindelijk om apen gaat, niet om mensen. Medio jaren tachtig is deze film ook aan de betrokken chimpansees in Arnhem getoond. De beelden van de inmiddels overleden Nikki hadden zichtbaar effect op de competitie tussen de toenmalige alfamannen Yeroen en Dandy. Ze spanden opnieuw samen tegen Nikki.

Zou het zinvol zijn de apen ook naar Hominid te laten kijken? De Waal: ‘We weten dat apen kunnen schilderen, maar ze tekenen nooit iets figuratiefs. Ik heb geen aanwijzingen dat chimpansees acteren of over voorstellingsvermogen beschikken om een theaterproductie als spiegel van hun gedrag te interpreteren. Vooralsnog is de opvoeringkunst een uniek aspect van het menselijk kunnen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden