Chili ontzenuwt leugens uit 1973

Alle tv-stations in Chili brengen documentaires over de coup van Augusto Pinochet op 11 september 1973. Maar het parlement worstelt nog met een mea culpa....

Tijdens de martelsessie van de militairen probeerde Ruiz hen duidelijk te maken dat het onzin was. La Batea was een hit en de radiozender speelde het liedje de hele dag door. Als je een liedje juist niet daarvoor zou kiezen was het La Batea. Zijn ondervragers, klaarblijkelijk geen radioluisteraars, vielen stil na deze mededeling. Toen hervatten zij het verhoor: waar had de presentator dan de wapens verborgen?

Daniel Ruiz vertelde de anekdote in een onlangs op de Chileense televisie vertoonde documentaire over Plan Z, de codenaam voor een machtsgreep die ultralinks zou hebben gepland in 1973. Dat zou op een dag in september belangrijke militairen en honderden conservatieve politici en hoogwaardigheidsbekleders vermoorden en daarna zou Chili een proletarische dictatuur worden. Althans dat wilde Pinochet de Chilenen doen geloven.

Radiomaker Daniel Ruiz was een van de vele duizenden sympathisanten van links die in de weken na de coup werden aangehouden, omdat zij zogenaamd samenzweerders van Plan Z zouden zijn. Ook Rosa Maria Lizama, toen 16 jaar en schoolgaand, werd als samenzweerder opgepakt, gemarteld en door een militaire rechtbank veroordeeld: ze zou lid zijn geweest van een guerrilla-eenheid. 'Maar ze namen niet eens de moeite mijn huis te doorzoeken op wapens. Iedereen kende mijn ouders in de stad en ze wisten dat ze thuis alleen twintig poppen en wat boeken zouden vinden.'

Lizama's proces was een schijnproces. Zo verging het alle zogenaamde samenzweerders. Het kon niet anders. In de documentaire geeft Pinochets woordvoerder uit die tijd, Federico Willoughby, toe dat Plan Z een fabeltje was. 'Het was een manoeuvre in een psychologische oorlog. De geheime dienst vond het nodig een rechtvaardiging voor de militaire coup te bedenken teneinde de burgerbevolking ervan te over-tuigen dat het leger haar had gered.'

De militairen zeiden dat ze het plan hadden gevonden in een kluis in het gebombardeerde presidentiële Moneda-paleis. Het document werd vlak na de coup uitgebreid getoond op de televisie. Willoughby, die verder geen interview meer wil geven, wist beter. Het plan was niets anders dan knip- en plakwerk met documenten die ooit in beslag waren genomen op partijkantoren, aldus Pinochets woordvoerder.

De onthulling is een van vele in Chili uit de afgelopen weken. De Chilenen herdenken donderdag de staatsgreep van dertig jaar geleden. De herdenking heeft dit jaar tot intensief debat en opmerkelijke collectieve reflectie geleid. Om te beginnen hebben bijna alle televisiezenders de afgelopen weken hun eigen serie over de historische gebeurtenissen gehad. Ook de uitgevers van boeken hebben hun best gedaan.

Na jaren stilte over het onderwerp kwam president Lagos weken geleden met een mensenrechtenplan, waarin onder meer voor het eerst een schadevergoeding wordt beloofd aan de gemartelden.

Maar het opmerkelijkste nunca mas (nooit meer) - het motto waaronder veel waarheidscommissies in Zuid-Amerika hun verslag hebben gepubliceerd - kwam maanden geleden van de chef van de landmacht. Generaal Cheyre ging echter niet zover als eerder zijn Argentijnse collega, die zijn excuses had aangeboden aan slachtoffers.

Het parlement wilde niet achterbleven maar is er na weken overleg nog niet uit of zijn verklaring een mea culpa, een nunca mas of nog wat anders moet worden. Drie weken voor de coup in 1973 had de meerderheid van de parlementariërs namelijk een motie gesteund waarin president Salvador Allende en de chefs van de strijdkrachten erop gewezen werden dat 'de grondwettelijke orde ernstig was verstoord'. Dat was een verwijzing naar de chaos, de voedseltekorten, stakingen, wegblokkades en de linkse en rechtse gewapende groepen die actief waren. De grote vraag is altijd geweest of het parlement daarmee de val van Allende heeft uitgelokt.

Van de onthullingen is die over Plan Z de meest in het oog lopende, omdat het zo'n navrante geschiedvervalsing was. De aanstaande machtgreep door extreem links en de dreiging van een 'tweede Cuba' is in de jaren zestig en zeventig door alle militaire junta's in Zuid-Amerika gebruikt als rechtvaardiging voor het eigen ingrijpen. Het werd de basis voor bloedige repressie: in Chili zijn meer dan drieduizend mensen omgekomen en naar schatting vierhonderdduizend mensen gemarteld.

Pinochet gaf aan de paranoia een speciale draai door geruchten over een dodenlijst met zeshonderd namen van 'vooraanstaande burgers' onder de extremisten te verspreiden. Niemand had de lijst ooit gezien en daarom kon iedereen denken dat hij erop stond. 'Sta jij erop?', werd dé vraag in die roerige weken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden