Chávez en de coup die geen coup mag heten

HOE MOET een staatsgreep eruit zien om een staatsgreep genoemd te mogen worden? Voor sommige juridische experts kunnen rebellerende militairen met geweld de macht in een land overnemen, de democratie afschaffen en een dictatuur instellen zonder dat zij de grondwettelijke orde schenden, laat staan dat zij als vileine coupplegers kunnen...

Zo'n expert is bijvoorbeeld de Spaanse procureur-generaal Cardenal. Toen de vermetele rechter Baltasar Garzón enkele jaren geleden de eerste pogingen deed om generaal Augusto Pinochet te vervolgen, sprong de hoogste juridische autoriteit van Spanje in de bres voor de Chileense ex-dictator: Pinochet en zijn collega-militairen hadden slechts tijdelijk de grondwet opgeschort teneinde de orde in het land te herstellen. Niets mis met zo'n vaderlandslievende actie.

Die karakterisering van een bloedige staatsgreep die uitliep op zeventien jaar dictatuur bleek door de internationale goegemeente van juridische deskundigen niet op prijs te worden gesteld. Pinochet werd gearresteerd en verhinderde zijn uitlevering aan Spanje slechts door al dan niet geveinsde dementie, en om dezelfde reden ontsnapte de oude baas aan een proces in eigen land. Maar dat hij een couppleger was, werd en wordt door de wereld niet in twijfel getrokken.

De rechters van het Hooggerechtshof in Venezuela blijken voor de lijn van de Spaanse procureur-generaal te kiezen. Het hof heeft bepaald dat de militaire leiders van de staatsgreep tegen president Hugo Chávez op 11 april niet vervolgd kunnen worden. Volgens de uitspraak bestaan er geen gronden voor de beschuldiging van rebellie, omdat de twee generaals en twee admiraals slechts 'handelden om de orde in het land te herstellen en te handhaven'.

Het herstel van die orde geschiedde op een manier die verdacht veel overeenkomsten met een staatsgreep vertoonde. Na een dag van ongeregeldheden waarbij zestien doden vielen, arresteerden de militaire leiders de president en benoemden een opvolger die prompt het instellen van een dictatuur aankondigde.

De juiste toedracht van de coup is nog altijd niet duidelijk, maar zeker is dat het niet om een spontane actie van een handjevol bevelhebbers ging. Terwijl door de aanhoudende protestmarsen de anti-Chávez-stemming aanzwol, werd achter de schermen druk gecomplotteerd door politici van het ancièn régime als ex-president Pérez, belangrijke Venezolaanse industriëlen, dissidente generaals en Amerikaanse militaire adviseurs. Al was het kantje boord, Chávez trok niettemin aan het langste eind en werd in zijn functie hersteld.

Het was opvallend hoezeer in dit hete weekeinde in Caracas de omverwerping van de democratisch gekozen Chávez in de meest uiteenlopende kringen werd begroet. Zelfs het netste deel van de Spaanse pers rechtvaardigde de coup en moest zich een etmaal later in moeilijke bochten wringen om dat standpunt te corrigeren.

De Venezolaanse president werd verweten een tweede Fujimori te zijn: democratisch gekozen, maar zich ontpopt als een alleenheerser die de scheiding der machten ongedaan maakte en een op zijn maat en persoon gesneden nieuwe grondwet bestelde. De beschuldiging dat hij het Hooggerechtshof volledig in zijn zak heeft, lijkt door de uitspraak over de coupplegers die geen coupplegers zijn ontkracht.

Chávez vindt het vonnis weliswaar een absurditeit, maar heeft laten weten dat hij het zal respecteren. Hooguit, zei hij in een terzijde, zal ik wettelijke stappen ondernemen om de samenstelling van het Hooggerechtshof te wijzigen. De president zit niet echt te wachten op een stel generaals in de gevangenis. Militairen in Latijns-Amerika zijn doorgaans lankmoedig voor hun rebellerende collega's. Coalities in de krijgsmacht kunnen snel wijzigen, en Chávez is geenszins vergeten dat hij tien jaar geleden zelf de initiatiefnemer was van een coup tegen een democratisch gekozen president.

Wellicht beseft hij dat de vertoning op 11 april niet meer dan een schot voor de boeg was. Sindsdien houdt de spraakwaterval zich enigszins gedeisd, dweept hij niet meer openlijk met Fidel Castro en ziet hij af van het schofferen van Washington. Maar de sfeer in Caracas blijft even opgefokt en gevaarlijk als aan de vooravond van een klassieke staatsgreep. Ex-president Pérez heeft al gewaarschuwd dat die in de maak is en dat er bloed gaat vloeien. Het is de vraag of buiten Venezuela in de definitieve verdrijving van Chávez meer gezien zal worden dan het herstellen van de orde in een land dat ten prooi gevallen is aan de chaos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.