Charmeur met zwak politiek gevoel

Prins Bernhard was de tweede prins-gemaal uit de geschiedenis van het Koninkrijk der Nederlanden, maar de eerste die een constitutionele rol speelde....

De entree van Bernhard aan het Nederlandse hof in 1936 verliep razendsnel. Er was wel enige aandacht voor onderricht in Nederlands staatsrecht, maar door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en de daaropvolgende vlucht naar Engeland wist het leerstuk van de politieke aansprakelijkheid voor prinselijke daden nooit goed te beklijven.

Bernhard was te snel te belangrijk binnen de Nederlandse oorlogsverhoudingen om zich door bewindslieden veel te laten dicteren. Zelf zei hij achteraf dat hij, door de vlucht die zijn loopbaan nam direct na het huwelijk met Juliana, 'over het paard was getild'.

Binnen tien jaar was de charmante Bernhard een mythische figuur geworden, symbool van het bevrijde Nederland. Voor dat land in wederopbouw werd hij een soort ambassadeur in buitengewone dienst, die opereerde voor de regering en de goede zaak van het zich herstellende nationale bedrijfsleven. Zijn moed werd soms overmoed, bijvoorbeeld toen hij in 1971 in een interview zei dat het Nederlandse parlement best een jaartje thuis kon blijven. Dan zou de regering pas 'echt kunnen werken'.

Het was een vooraankondiging van wat het misschien wel grootste bedrijfsongeluk uit de geschiedenis van de Nederlandse monarchie is: de Lockheed-affaire in 1976. De prins begaf zich te lichtvaardig in transacties die de indruk moesten wekken dat hij gevoelig was voor gunsten, zoals het oordeel van een commissie van wijzen achteraf luidde.

In een studie vijftien jaar nadien toonde journalist Harry van Wijnen aan dat ook de Nederlandse regering veel te verwijten viel. Opeenvolgende kabinetten hadden Bernhard wel erg nadrukkelijk vrij spel gegeven: de verantwoordelijke bewindslieden waren zelf niet geschoold in de opvoeding van een prins-gemaal.

Na Lockheed tekende zich een andere Bernhard af: terughoudender, zij het niet minder betrokken. Met het stijgen der jaren, en een herwonnen populariteit na zijn bijna-dood in 1994, durfde hij zich weer te laten gelden.

Het hoogtepunt daarvan vormde de bij premier Balkenende afgedwongen ruimte om in een open brief - in februari van dit jaar gepubliceerd in de Volkskrant - te reageren op een reeks publicaties die de prins in zijn ogen onrecht deden.

Na de zomer van 2004 verslechterde zijn gezondheid en, minstens zo belangrijk, verloor hij zijn levenslust. Hoewel Juliana jarenlang ziek was geweest en ten slotte geestelijk onbereikbaar geworden was, werd het leven in het grote Soestdijk na de dood van de koningin steeds kleiner. Dat hij zich in een rolstoel door de gangen moest begeven, maakte het perspectief er niet beter op.

Hij beet nog van zich af toen anesthesist Smalhout zich over zijn medisch dossier uitliet, en hem in een stripalbum andermaal zijn lidmaatschap van de NSDAP werd ingewreven. Zonder bemoeienis van Rijksvoorlichtingsdienst of minister-president liet hij nog een keer weten dat de feitelijke vermelding van zijn naam op de lijst hem bekend was, maar dat hij zich had aangemeld noch afgemeld, en dat hij nooit contributie had betaald.

Tot op het laatst won zijn persoonlijke engagement het van bekommernis om politieke sores.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden