Charmeoffensief na Zembla-reconstructie?

Ombudsvrouw Annieke Kranenberg

Het stuk over GGz Breburg kreeg het stempel 'kbs' (kan blijven staan), met alle risico's van dien.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het verhaal van Jurgen, een 28-jarige schizofrenie-patiënt, kent een gelukkig einde in de Volkskrant van maandag 30 mei. Aan het begin van het twee pagina's tellende artikel is zijn situatie nog uitzichtloos, 'zijn lichaam deed pijn en zijn geest zat opgesloten in een bodemloze put'. Aan het slot van het stuk traint Jurgen in de sportschool en spreekt hij af met vrienden. Tijdens zijn verblijf op de vernieuwde opnameafdeling van de GGz Breburg, waar familieleden 24 uur per dag welkom zijn, knapte hij op. Hij leerde er weer te hopen.

Het verhaal van Linda - een 44-jarige patiënte met borderline en psychoses - kent geen gelukkige afloop, zo liet tv-programma Zembla op woensdag 25 mei zien. De laatste weken van haar leven moesten politie en ambulance herhaaldelijk voor haar uitrukken. Ze deed meerdere zelfmoordpogingen, rende zelfs de snelweg op. Linda drong er voortdurend bij haar behandelaar, GGz Breburg, op aan haar op te nemen. Haar familie deed hetzelfde, maar GGz Breburg weigerde stelselmatig, aldus de reconstructie. De zorginstelling hield vast aan een 'autonomie bevorderende behandeling', waarbij bewust 'een zeker risico op suïcide' werd geaccepteerd. Op oudejaarsavond 2015 sprong Linda van haar flat voor het oog van een 9-jarig meisje dat speelde op de galerij.

Lezers schreven 'verbijsterd' te zijn over het artikel. 'Kunt u mij alstublieft uitleggen waarom GGZ Breburg twee pagina's in de Volkskrant krijgt om reclame te maken, nog geen week ervoor was de schokkende uitzending van Zembla?' Ook anderen vermoeden een charmeoffensief van de zorginstelling, waarvoor de krant zich had laten lenen.

Louter positieve bewoordingen

Niet zo vreemd dat lezers argwaan koesterden. Want waarom wilde de GGz-instelling niet meewerken aan de uitzending van Zembla, maar wel aan het verhaal in de krant? 'Onder de streep blijft staan dat we tegenover derden niet kunnen ingaan op vragen over individuele cliënten, vanwege het beroepsgeheim', aldus een persbericht van de instelling na de uitzending. De Volkskrant-journalist mocht daarentegen de afdeling bezoeken. Ze sprak er met een psychiater, een verpleegkundige en woonde een behandelgesprek bij. Jurgen en zijn moeder Marja (gefingeerde namen) werden uitgebreid geïnterviewd.

Dat het verhaal in louter positieve bewoordingen werd verteld, maakte het er niet beter op. In het intro heette de nieuwe opnameafdeling voor Jurgen en zijn moeder 'een uitkomst'. De kop 'Als een opname samengaat met weldadige gastvrijheid' werd door enkelen als een regelrecht affront tegenover de nabestaanden van Linda beschouwd.

De lezer die zich afvroeg 'welke cynische samenloop van omstandigheden' ertoe heeft geleid dat dit verhaal juist nu in de krant stond, dacht in de goede richting. De verklaring voor de ongelukkige timing is tamelijk suf.

Het verhaal stond al drie weken klaar om geplaatst te worden, de publicatiedatum 30 mei was vrij willekeurig (er was plek omdat een ander verhaal niet mee kon), de journalist noch de chefs en betrokken eindredacteuren hadden Zembla gezien of erover gelezen. Niemand legde het verband met het verhaal over Linda, dat diametraal op dat van Jurgen leek te staan. Dit had wel gemoeten, zeggen de betrokkenen. 'Als ik het had geweten, was ik er natuurlijk op teruggekomen in het verhaal', zegt de journalist.

In de week van de uitzending was de journalist druk met de verhalen over vluchtelingen die ze kort daarvoor in Turkije had bezocht. Op zondagavond kreeg ze bericht van de chef dat haar stuk over GGz Breburg de volgende ochtend zou meegaan. Ze stelde Jurgen en zijn moeder op de hoogte, evenals de woordvoerder van de zorginstantie. GGz Breburg had geen enkele invloed op het publicatiemoment. Van een bewuste schoonveegactie na de uitzending is dus geen sprake.

Het eerste contact over het verhaal werd reeds in oktober 2015 gelegd, toen Linda nog leefde. Er werd een tweede afdeling voor 'High en Intensive Care' (HIC) geopend, waarvoor de Volkskrant werd uitgenodigd. 'Ik vond zo'n presentatie niet zo spannend, maar zei dat ik wel een keer op de afdeling wilde meelopen', vertelt de journalist. Ze vond het nieuwe concept - de familie meer betrekken bij de behandeling - journalistiek interessant, maar wilde het toetsen aan de praktijk. Haar verzoek had vanwege de privacybescherming van patiënten wat voeten in de aarde. Pas op 21 maart kon ze op de afdeling terecht en op 9 mei werd een goeddeels lege afdeling gefotografeerd. Vanaf dat moment was het stuk persklaar.

'Kan blijven staan'

Zoals vaker gebeurt met omvangrijke artikelen zonder concrete nieuwsaanleiding kreeg het stuk het stempel 'kbs' (kan blijven staan). Eenmaal besmet raakt een stuk zijn kbs-stigma moeilijk kwijt. Want als het opnieuw wordt aangeboden tijdens het redactieoverleg, voelt het als 'oud nieuws' waardoor de kans dat het weer wordt uitgesteld toeneemt. Door deze merkwaardige dynamiek staan enkele stukken weken, soms maanden in de kbs-stand.

Met alle risico's van dien. Informatie veroudert, omstandigheden veranderen, bronnen veranderen van baan. December 2015 bracht de krant fotoportretten van ondernemende Syrische vluchtelingen in Istanbul. Een lezer herkende één van hen uit een Nederlandse noodopvang. De foto's waren vier maanden eerder geschoten. 'Ik heb het gevoel dat er een loopje met de waarheid wordt genomen omdat de lezer automatisch invult dat dit recent nieuws is', schreef de lezer.

Leidinggevenden kunnen goede redenen hebben een verhaal uit te stellen, bijvoorbeeld vanwege de mix van zware en lichte onderwerpen. Maar aan bronnen, die soms de intiemste ontboezemingen doen, is lastig uit te leggen dat het ritme van de krant zwaarder weegt dan hun verhaal. Het zou goed zijn als de leiding het tijdselement zwaarder laat meewegen. Bovendien moet journalisten tijd worden gegund nog een actualiteitscheck te doen.

De krant hoeft niet altijd in te haken op verhalen in andere media, maar om de reconstructie van Zembla had de redactie niet heen gekund. Sterker: die had het artikel een actuele aanleiding verschaft. Temeer daar het verhaal van Jurgen ook begint met de frustraties van de moeder die haar zoon niet opgenomen krijgt. Waarom kwam Jurgen wel terecht op de HIC-afdeling en Linda niet? Of - weg van de individuele patiënt en het beroepsgeheim - waarom komt de ene psychotische patiënt wel in aanmerking voor gedwongen opname en de andere niet? Daar is meer over te vertellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.