ANALYSE

Charlie zijn is zo makkelijk nog niet

Sinds woensdag klinkt overal: 'Ik ben Charlie'. En: 'We zijn allemaal Charlie'. Deze hommage aan de vrijheid van meningsuiting begint ongemakkelijke trekjes te krijgen: kritiek is niet welkom.

null Beeld Yann korbi / Demotix
Beeld Yann korbi / Demotix

Geen Charlie zijn, dat is in Hilversum van overheidswege onmogelijk gemaakt. Donderdagavond onthulde burgemeester Pieter Broertjes aan de Kerkbrink een levensgrote cartoon, met daarop in het Frans deze mededeling: 'In de mediahoofdstad van Nederland zijn wij allemaal Charlie.'

'Wij zijn allemaal Charlie', vertelde ook in Rotterdam burgemeester Ahmed Aboutaleb aan zijn inwoners.

'Als één Charlie staan wij hier', zei zijn collega Eberhard van der Laan op de Dam in Amsterdam. Ter bevestiging hield de massa van zeventienduizend mensen borden omhoog: Je suis Charlie.

Je suis Charlie. Ik ben Charlie. Het begon als een warme steunbetuiging op sociale media, luttele uren na de twaalfvoudige moord op de redactie van het satirische weekblad Charlie Hebdo. Maar 'Ik ben Charlie' dreigt uit te groeien tot een strijdkreet met ongemakkelijke trekjes.

Want wat betekent dat, Charlie zijn?

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Jeannette Bougrab, levenspartner van de doodgeschoten Charlie Hebdo-hoofdredacteur Stéphane 'Charb' Charbonnier, vindt het ongemakkelijk, zegt ze in een interview op de Franse televisie. De duizenden die scanderen 'Ik ben Charlie', dat biedt haar geen troost. Haar Charb, die was echt Charlie Hebdo, maar werd bij leven regelmatig bedreigd en uitgejouwd.

Interventie uit de samenleving waar iedereen zich nu Charlie noemt, was toen nergens te bekennen.

Charlie Hebdo is een opinieblad met snoeiharde cartoons over - naast andere onderwerpen - ook de islamitische profeet Mohammed. De afgelopen jaren is hij onder meer geportretteerd als homo en met uitzicht op zijn achterste. Zulke afbeeldingen vertolken een traditie van satire die uniek is voor Frankrijk en uitzonderlijk in de westerse journalistiek.

null Beeld Camille Bessard / Demotix
Beeld Camille Bessard / Demotix
null Beeld EPA
Beeld EPA

Kun je zomaar Charlie zijn of worden? Ja, door bij elkaar te komen op een plein, suggereerde in Hilversum Thomas Bruning van de Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ). 'We zijn allemaal journalist, we zijn allemaal Charlie Hebdo.'

Natuurlijk niet, schrijft Frits van Exter, hoofdredacteur van Vrij Nederland. Zelfs beroepsjournalisten is zoiets niet gegeven. 'De meesten van ons zijn Charlie niet en ook nooit geweest.' Bij Charlie Hebdo tekenden cartoonisten immers onverschrokken door, ondanks een eerdere aanslag. Ik ben zelf banger aangelegd, bekent Van Exter.

In Frankrijk staakte schrijver Michel Houellebecq deze week de promotie van zijn boek Soumission, omdat een vriend van hem omkwam bij de moordaanslag. Charlie Hebdo had veel aandacht besteed aan de roman, die islamitische overheersing als thema heeft. We zijn allen Charlie, maar in deze dagen de boodschap van het weekblad overeind houden blijkt knap lastig, zelfs voor intimi van het blad.

null Beeld EPA
Beeld EPA
null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Als de hartekreet 'Je suis Charlie' van duizenden burgers in de avondlucht iets wil zeggen, dan is het dit: het vrije woord mag niet worden gecensureerd door geweld. Maar juist als hommage aan de vrijheid van meningsuiting wordt kritiek nu gesmoord.

Het is volstrekt geen excuus voor moord, maar je kunt Charlie Hebdo soms 'redactionele domheid' verwijten, stelde Europa-chef Tony Barber in de Financial Times. De cartoons in dit blad balanceren nogal eens op het randje van belediging, aldus Barber. Na een storm van kritiek op sociale media verwijderde de Financial Times de passages van haar eigen redacteur al snel van de website. Zonder opgave van reden.

Zelf is Charlie Hebdo kampioen in provocerende meningen, maar uit respect voor datzelfde Charlie moeten tegendraadse, ongemakkelijke geluiden nu blijkbaar worden weggelakt.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

In Nederland ontstond discussie nadat mediamagnaat Derk Sauer had opgeroepen om de voorpagina's van Europese dagbladen te openen met een spotprent van Charlie Hebdo - veel kranten, waaronder de Volkskrant, zagen daar niets in.

Dat burgemeester Van Aartsen in Den Haag de aanslag in Parijs 'barbaars' noemde, viel ook niet overal in goede aarde. Had hij nog wel recht van spreken nadat het Openbaar Ministerie strafrechtelijk onderzoek had gedaan naar een gefotoshopte onthoofdingsfoto van de burgemeester op het satirische weblog GeenStijl?

Charlie zijn, dat betekent blijkbaar dat vrijheid van drukpers - in tegenstelling tot wat artikel 7 van de Grondwet voorstaat - geen enkele wettelijke grens meer heeft.

Zelfs in mediahoofstad Hilversum realiseert men zich dat het niet zo gemakkelijk is om echt Charlie te zijn. Dus hielp de NOS vrijdag alvast het grote publiek op weg, met een leidraad vol nuttige wenken van een Amsterdams gemeenteraadslid en een docent journalistiek, onder de kop: 'Hoe ben je een goede Charlie?'

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images
null Beeld AFP
Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden