ANALYSE

Chaos, ongelijkheid, twijfel, maar geen grote ongelukken

De grootste hervorming in de zorg is nu een jaar aan de gang. Hoe loopt het? Wat merken burgers ervan? Hoe werken zorgverleners nu? En is dit wat Den Haag wilde?

Van links af: keukenhoofd Sue Smith, Bianca, Masja Ottenheim en Michael in het bedrijfsrestaurant van Reclassering Nederland in Rotterdam. Beeld Jiri Buller

Vlekkeloos is de grootste zorghervorming van de afgelopen decennia niet verlopen. De 393 gemeenten kregen per 1 januari 2015 veel nieuwe zorgtaken toebedeeld op het gebied van jeugdzorg en zorg voor hulpbehoevenden, die ze moesten uitvoeren met een kwart minder budget.

De grootste chaos ontstond rond de persoonsgebonden budgetten (pgb's), maar dat probleem is de gemeenten nauwelijks aan te rekenen. Zorginstellingen klagen over bureaucratische gemeenten. Het regende rechtszaken tegen gemeenten die met ondeugdelijke 'keukentafelgesprekken' hulpbehoevenden hun huishoudelijke hulp ontnamen. Er zijn grote verschillen ontstaan tussen de gemeenten, in de zorg die ze bieden aan burgers. De grootste thuiszorgorganisatie TSN staat op omvallen omdat de gemeenten flink korten op de huishoudelijke hulp.

Maar toch. De angst die de tweede helft van 2014 de kop opstak, dat op 1 januari 2015 de zorg volledig in de soep zou lopen als die aan de gemeenten was overgedragen, is grotendeels onterecht gebleven. Net als de zorgen in de periode vóór 31 december 1999 voor de millenniumbug; dat alle computersystemen op hol zouden slaan bij aanvang van de nieuwe eeuw. De zorg is grotendeels gecontinueerd, zoals voorzitter Han Noten van de Transitiecommissie zegt, en er zijn geen grote ongelukken gebeurd.

Revolutie in de zorg

Gemeenten moeten sinds een jaar veel zorgtaken overnemen en flink bezuinigen. Branche-organisaties voorspelden het allerergste. Wat is daarvan uitgekomen?

Deel 1

Bij verstandelijk gehandicapten

Deel 2
In de jeugdzorg

Deel 3
Het keukentafelgesprek

Deel 4
Langs bij bedrijven die in het gat springen

Maar de echte omwenteling moeten nog komen. Veel gemeenten zijn nog nauwelijks op stoom met de zorghervorming. Zo zullen veel gebruikers van dagbesteding of begeleiding pas het komend jaar schrikken van de gestegen eigen bijdrage, omdat ze tot nog toe nog vielen onder het 'overgangsrecht'. Veel gemeenten hebben voor de eerste twee jaar reservepotjes aangelegd, om mogelijke overschrijdingen van de zorgkosten op te vangen. Andere gemeenten hebben dit jaar zo drastisch gekort op de zorg voor hun burgers, dat ze geld overhouden. Zeker is dat gemeenten de komende jaren nog veel zullen sleutelen aan de zorg, en dat er nog veel zal worden bezuinigd. Over vijf jaar kan de definitieve balans van deze decentralisatie worden opgemaakt.

Waar schuurde het het afgelopen jaar?

Lees hier het interview met Han Noten, voorzitter transitiecommissie zorg: 'Het pamperen van mensen betekent dat je ze uitsluit.'

voor de staatssecretaris de pgb-chaos

Staatssecretaris Martin van Rijn (PvdA) kwam het afgelopen jaar in grote politieke problemen door de chaos rond de reorganisatie van het persoonsgebonden budget. Chronisch zieken, gehandicapten en hulpbehoevende ouderen kunnen met deze overheidssubsidie zelf hun zorg regelen en inkopen. Maar sinds 2015 krijgen de ongeveer 120 duizend pgb-gebruikers pas geld om hun zorgverleners te betalen na goedkeurig van hun declaraties door de Sociale Verzekeringsbank (SVB). Deze verandering is mede om pgb-fraude tegen te gaan, maar leidde tot een puinhoop bij de uitbetaling. Mede door ict-problemen moesten zorgverleners soms maanden op hun geld wachten. Nu dreigen nieuwe problemen, omdat het veel gemeenten niet is gelukt tijdig de SVB te informeren wie van hun inwoners in 2016 recht heeft op zo'n pgb. De organisatorische problemen hebben de overheid al tientallen miljoenen euro's gekost, geld dat volgens veel gemeenten beter aan zorg had kunnen worden besteed.

Voor de gemeenten groeiende ongelijkheid

De ene gemeente heeft de huishoudelijke hulp volledig afgeschaft voor haar inwoners. In de andere gemeente komt de thuiszorgmedewerker nog evenveel uren langs als voorheen. In de ene gemeente betaalt iemand met een middeninkomen of hoger nauwelijks meer voor bijvoorbeeld dagbesteding of begeleiding. De andere gemeente heeft een uurtarief van 80 euro ingevoerd voor dergelijke zorg.

Sommige gemeenten zijn scheutiger met de verstrekking van bijvoorbeeld trapliften dan andere. En een kind met gedragsproblemen zal in de ene gemeente wel en in een andere niet worden doorverwezen naar specialistische hulp. Veel personen ervaren deze ongelijkheid als onrechtvaardig. Deze ongelijkheid is een rechtstreeks gevolg van de toegenomen verantwoordelijkheid van gemeenten, die elk op hun eigen manier aan de slag zijn gegaan met de nieuwe taken.

Voor de zorgverleners meer bureaucratie, ontslagen door bezuinigingen

Veel zorgverleners klagen over de toegenomen bureaucratie, omdat ze met elke gemeente afzonderlijk zaken moeten doen: elk met een eigen administratie- en verantwoordingssysteem. Veel gemeenten hebben dit jaar ook gewerkt met 'zorgplafonds' per aanbieder: als het geld opwas, kon die geen zorg meer verlenen. In sommige gemeenten was het budget van een aantal jeugdpsychologen al in de zomer op.

Door de bezuinigingen proberen gemeenten zorg zo goedkoop mogelijk in te kopen. Mede door de druk op de tarieven in de huishoudelijke hulp staat de grootste thuiszorgaanbieder TSN nu op omvallen.

Voor de burgers rechtszaken om zorg en twijfel over deskundigheid wijkteams

De voorspelling dat het rechtszaken zou regenen tegen gemeenten als die met minder geld meer zorgtaken zouden moeten uitvoeren, is uitgekomen. De meeste van de honderden rechtszaken over de nieuwe Wet maatschappelijke ondersteuning gaan over de kortingen op de huishoudelijke hulp. Al eind 2014 oordeelde de rechter dat de gemeente bij veranderingen eerst met een deugdelijk 'keukentafelgesprek' moet onderzoeken of de hulpbehoevende zonder deze hulp zelfstandig kan blijven wonen. Maar ook in 2015 werden veel gemeenten teruggefloten omdat ze tekort waren geschoten in dit onderzoek. Tevens ligt de vraag nog onder de rechter in hoeverre kinderen kunnen worden verplicht door gemeenten om huishoudelijke taken uit te voeren voor hun ouders.

Veel gemeenten zijn begonnen met 'wijkteams': clubs met professionals in bijvoorbeeld jeugdzorg of schuldhulpverlening, waar bewoners terecht kunnen met hun problemen. De wijkteams beoordelen vervolgens of iemand relatief lichte hulp krijgt als opvoedingsondersteuning, of wordt doorverwezen naar zwaardere zorg. Of dat hij zelf met 'eigen kracht' het probleem moet oplossen, met hulp van zijn omgeving. Onder meer ouders met kinderen met gecompliceerde problemen als autisme, klagen in sommige gemeenten over het gebrek aan deskundigheid van de wijkteams. Er is wantrouwen dat zij in opdracht van de gemeente zo min mogelijk doorverwijzen naar 'dure' specialistische hulp om kosten te besparen. En als kinderen de noodzakelijke hulp niet krijgen, kunnen problemen juist verergeren. Dat is niet alleen schadelijk voor het kind, ook kan de oplossing uiteindelijk meer kosten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.