AnalyseCeta-verdrag

Ceta-verdrag: Gaat vrijhandel ten onder aan politieke fragmentatie?

Brussel is verbaasd over de Nederlandse weerstand tegen vrijhandelsver­drag Ceta. Als Europa in de huidige wereld overeind wil blijven, is eenheid noodzakelijk. Tegenstanders vrezen voor de nationale soevereiniteit.

Extra EU-raad donderdag in Brussel met v.l.n.r. de premiers Rutte, Löfven (Zweden), Frederiksen (Denemarken), EU-voorzitters Michel en Von der Leyen, en de Oostenrijkse bondskanselier Kurz. Beeld Virginia Mayo / AFP

Liesje Schreinemacher komt net uit de commissie internationale handel van het Europees Parlement. ‘Ik zag veel opgetrokken wenkbrauwen over Nederland. Veel mensen begrijpen niet waarom Ceta, het handelsverdrag tussen de Europese Unie, dreigt te stranden in Nederland, het land dat juist zo profiteert van internationale handel’, zegt Schreinemacher, europarlementariër voor de VVD.

Deze week ging de Tweede Kamer met een nipte meerderheid akkoord met Ceta, maar in de Eerste Kamer dreigt het verdrag alsnog te sneuvelen. Tot verbazing van velen in Brussel, waar Nederland bekendstaat als een geharnast voorvechter van vrijhandel. ‘De symboliek van een potentieel Nederlands ‘nee’ kan niet worden overdreven’, schreef de in Brussel belangrijke website Politico. ‘Steun voor vrijhandel in Nederland gaat terug tot de Hanzesteden en de Gouden Eeuw, toen de Nederlanders de grootste handelsvloot van Europa hadden.’

Economische winst

Als Ceta in de Eerste Kamer sneuvelt, zou het de eerste keer zijn dat een handelsverdrag van de Europese Unie wordt tegengehouden door een lidstaat. Overigens moet Ceta veertig nationale en regionale parlementen passeren en is het tot dusverre nog maar door veertien parlementen geratificeerd. Maar averij werd eerder verwacht in een verarmde, van oudsher meer tot protectionisme geneigde regio als Wallonië, waar in 2016 de ondertekening van het verdrag al een keer werd tegengehouden. Niet in Nederland, een van de grondleggers van de Europese Unie, dat altijd bekendstond om zijn openheid naar de wereld.

Voorstanders van Ceta zijn vooral verbaasd omdat de economische winst zo duidelijk lijkt. ‘Nederlander exporteert twee keer zo veel naar Canada als dat het importeert’, zegt Europarlementariër Schreinemacher. Tegenstanders waarschuwen voor chloorkippen en hormoonvlees, maar sinds het verdrag in 2017 alvast in werking trad, in afwachting van ratificatie, zijn de Nederlandse supermarkten allerminst overspoeld met Canadese kiloknallers. Integendeel: de Nederlandse landbouwexport naar Canada nam toe, terwijl Canadese boeren klagen dat zij nauwelijks naar Europa kunnen exporteren vanwege de strenge Europese gezondheidseisen. ‘Er is veel fake news in omloop’, zegt Schreinemacher. ‘Politici moeten het verdrag beter voor het voetlicht brengen.’

Botsing van wereldbeelden

Dat zal weinig helpen, verwacht Jeroen van der Waal, hoogleraar sociologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. ‘Voor- en tegenstanders spreken een verschillende taal. Het is een botsing van wereldbeelden’, zegt hij. ‘In Nederland leek een lange tijd een stille consensus over vrijhandel te bestaan, net als over Europa. Iedereen was er zo’n beetje voor, zonder dat er veel over gepraat of nagedacht werd.’ Dat is veranderd. Bij links wordt Ceta gezien als een instrument om grote bedrijven te bevoordelen, terwijl milieu en dierenwelzijn er bekaaid vanaf komen. Rechts ziet een internationaal verdrag als Ceta als een aantasting van de nationale soevereiniteit. Ceta is ook het slachtoffer van de fragmentatie van de Haagse politiek. Niet zo heel lang geleden zou zo’n verdrag moeiteloos door het parlement zijn geloodst door twee of drie grote regeringspartijen. Nu heeft de regering te maken met een veelheid aan kleinere partijen die zich allemaal willen profileren.

Onder de Nederlandse bevolking zijn vooral lageropgeleiden tegen vrijhandel, net als in andere landen. Zij hebben veel minder geprofiteerd van de globalisering dan hogeropgeleiden. Toch zijn zij niet om economische redenen tegen vrijhandel, zegt Van der Waal. ‘Uit onderzoek blijkt dat het vooral om culturele redenen gaat. Vrijhandel wordt geassocieerd met open grenzen en immigratie.’ Voorstanders kunnen ‘spookbeelden’ over hormoonvlees wegnemen en glanzende economische cijfers overleggen, maar dat zal weinig uithalen als tegenstanders iets heel anders willen: herstel van nationale soevereiniteit.

Volgens de voorstanders van Ceta spelen de tegenstanders met vuur. De Nederlandse traditie van liberaal internationalisme bestaat niet voor niets. Als klein handelsland heeft Nederland altijd belang gehad bij vrijhandel, gebaseerd op regels en afspraken. Als die regels wegvallen, geldt het recht van de sterkste. Zo liet president Trump China beloven dat het voor 200 miljard dollar aan Amerikaanse producten zou aanschaffen. Daardoor lopen kleinere landen voor 200 miljard dollar aan orders mis, zoals columnist Martin Wolf constateerde in de Financial Times.

Strategisch wapen

De wereld wordt in snel tempo rauwer. Handel wordt steeds meer gezien als een strategisch wapen waarmee vrienden worden beloond en vijanden gestraft. Als Europa in deze harde wereld overeind wil blijven, zo wordt in Brussel gezegd, zal het eensgezind moeten optrekken. ‘Het is belangrijk dat we ons binnen de Europese Unie niet uit elkaar laten spelen. Daarnaast moeten we juist met gelijkgestemde landen buiten Europa optrekken tegen agressieve handelspartners zoals China’, zegt europarlementariër Liesje Schreinemacher.

In Brussel wordt niet alleen verbaasd, maar ook bezorgd naar Nederland gekeken, zegt Schreinemacher. Als het niet eens meer lukt om een verdrag met het vriendelijke Canada te sluiten, hoe zal het dan gaan met andere verdragen? Wat gaat er gebeuren als het veel belangrijkere handelsverdrag met het Verenigd Koninkrijk door de parlementen moet worden geloodst en Nederland visrechten eist, Spanje de kwestie Gibraltar wil regelen en Griekenland misschien de Elgin Marbles terugverlangt?

De Haagse perikelen rond Ceta laten zien dat eenheid allerminst vanzelfsprekend is – niet tussen lidstaten en niet binnen lidstaten. Zo dreigt Nederland weer eens gidsland te worden, maar dan in politieke fragmentatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden