Ceremoniële oppositie

Koningin Beatrix neemt volgende week afscheid als een buitengewoon populaire vorstin. Die populariteit heeft niet kunnen verhinderen dat onder haar bewind de invloed van de monarch sterk is afgenomen. Eind 2010 verstopten Rutte en Verhagen zich voor de koningin en haar formateur om een gedoogakkoord te sluiten met haar tegenpool Geert Wilders. Voor het eerst stond de vorst buitenspel bij de formatie, naar verluidt het belangrijkste moment van invloed. Welke les trekt de nieuwe koning hieruit? Is een koerswijziging nodig om het koningschap te behouden voor de toekomst?


Beatrix heeft zich altijd meer dan loyaal getoond. Nooit is ze betrapt op een opgetrokken wenkbrauw bij het uitspreken van een troonrede. Haar kerstrede was soms lastig te rijmen met het vigerende kabinetsbeleid, maar altijd voldoende abstract om enkel voor Geert Wilders aanstootgevend te zijn. Haar kabinetten wisten zich in de rug gedekt. Dat is in veel landen wel anders.


De Franse president ververst zijn ministers, inclusief de premier, met enige regelmaat. Het staatshoofd geeft daarmee aan het volk het signaal af dat ook hij vindt dat het allemaal beter kan. Het morrende volk ziet dat er wat verandert en dat geeft hoop. Een populistisch staatshoofd kan zo de oppositie veel en lang de wind uit de zeilen nemen.


Beatrix heeft het maatschappelijk ongenoegen nooit verwoord. Geen klacht over pijnlijdende onderdanen vanwege de wachtlijsten in de zorg. Geen roep om het land met harde hand te beschermen tegen onopgevoede jongeren. Geen heimwee naar de gulden. Integendeel. Met haar constante pleidooi voor een respectvolle omgang met elkaar, inclusief de minderheden, was ze een favoriet mikpunt van Binnenhofbestormers als Pim Fortuyn en Geert Wilders. Door afstand te houden van de groeiende groep ontevredenen was het voor de oppositie vrij schieten op de regering.


De loyaliteit van Beatrix aan haar kabinetten paste bij de moderne tijd. Een te uitgesproken bemoeienis van een niet-gekozen vorst met de inhoud roept weerstand op. De dienstdoend premier werd slechts achter gesloten deuren streng toegesproken. De ironie is dat, doordat haar invloed onzichtbaar was, de politiek haar bij de formatie eenvoudig helemaal buitenspel kon zetten. Een onzichtbare koningin geeft weliswaar geen aanstoot, maar wordt ook niet snel gemist.


Willem-Alexander is van de generatie Rutte en Samsom. Een generatie voor wie niets heilig is en die de macht van media en beeldvorming als geen ander begrijpt. Zal hij werkelijk de inhoudelijkheid van zijn koningschap beperken tot de keuze van de door te knippen linten? Het zou verbazen gezien zijn uitgesproken gedrag als kroonprins.


Het kan voor een vorst verleidelijk zijn om, nu het koningschap afglijdt naar niets meer dan een puur ceremonieel gebeuren, terug te grijpen op de oude machtsbasis: het volk. Bijvoorbeeld door op gezette tijden een uitlaatklep te bieden aan het maatschappelijk ongenoegen.


Deze ceremoniële oppositie is een serieus wapen. Openlijke kritiek van de koning verhoudt zich tot het lekken van een minister als de blanke sabel tot een zweepslag. Het is niet alleen pijnlijk voor de premier, er kunnen koppen rollen.


De Oranjes hebben een rijke geschiedenis van het opzetten van het volk tegen onwelgevallige regenten. We kennen allemaal de terechtstelling van Johan van Oldenbarnevelt in 1619 en de slachting van de gebroeders De Witt in 1672. Coos Huijssen beschrijft in zijn boek Nederland en het verhaal van Oranje dat de Oranjes ook in de 17de en 18de eeuw nog met het volkse 'grauw' ten strijde trokken tegen de regenten. Pas met de officiële installatie van de Oranjemonarchie, tweehonderd jaar geleden, kwam daar een einde aan. Bij wet werd toen vastgesteld dat de Oranjes de opperregenten zijn.


Grijpt de koning terug op oude zekerheden nu die basis onder het koningschap verdwijnt? Van prins pils naar koning vox populi, met Máxima als de Oranje Evita Peron? De vlucht naar voren om een verdere afkalving van de invloed van de Oranjes te voorkomen. Het is een koers die risico's kent, ook voor de koning. Het akkefietje met het Koningslied toont wat dit land nog beter bindt dat een alom gewaardeerd koningshuis: een gemeenschappelijke vijand.


Ook het Republikeins Gezelschap is momenteel een vrijwel strikt ceremoniële aangelegenheid. Maar als de koning een serieuze machtsfactor wordt, zal ook de weerstand serieuzere vormen kunnen aannemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden