Analyse Ontspoorde topmannen

Ceo's die uit de bocht vliegen: hoe voorkom je knettergekte bij de topman?

Tesla's topman Elon Musk rookt een vermoedelijke joint (of 'blunt') tijdens een Amerikaans video-interview.

Musk van Tesla ontspoort de laatste tijd steeds vaker. Hoe weert een pionierende ceo zich tegen de enorme werkstress? Wat kan een bedrijf doen om te voorkomen dat zijn topman bezwijkt?

Het Amerikaanse beursbedrijf Nomura Instinet, tot voor kort belangrijk pleitbezorger van Tesla, beveelt het aandeel niet langer aan. Reden: het gedrag van topman Elon Musk. Die brengt het concern in gevaar door een Britse reddingswerker meerdere keren te beschuldigen van pedoseksualiteit, een verslaggever die de zaak volgde een ‘klootzak’ te noemen,  een trek te nemen van een vermoedelijke joint tijdens een video-interview en door te twitteren dat hij zijn autofabriek van de beurs haalt – en, oh nee, toch maar niet.

Musk vliegt de laatste tijd vaker uit de bocht. Diens bokkensprongen lijken het gevolg van de enorme druk waaronder hij staat. Hoe weert een leider zich hiertegen? Wat kan een bedrijf doen om te voorkomen dat zijn topman bezwijkt?

‘Musk ís Tesla, hij is het bedrijf’, zegt Janka Stoker, hoogleraar Leiderschap en Organisatieverandering aan de Rijksuniversiteit Groningen. Iets wat oprichters of leiders van het eerste uur vaak kenmerkt. ‘Denk aan Steve Jobs van Apple en Richard Branson van Virgin.’ Charismatische mannen die één zijn geworden met hun concern.

Tegenmacht

Die vereenzelviging is zowel een sterkte als een zwakte, zegt Stoker. ‘Sommige ceo’s realiseren zich dit. Die organiseren hun eigen tegenmacht, door een sterke man of vrouw naast zich te zetten, of krachtige commissarissen benoemen.’ Anderen, zoals Musk, verzamelen vrienden om zich heen. Diens broer Kimbal zit bijvoorbeeld in de raad van bestuur. ‘Dat maakt het leveren van kritiek vaak lastig.’

‘De meeste topmanagers zijn vrij angstige mensen die graag mensen om zich heen willen die ze kunnen vertrouwen’, zei ook Manfred Kets de Vries, hoogleraar aan de internationale managementschool Insead in Frankrijk, eerder in deze krant.

In het begin is een sterke leider in de organisatie goed, maar er komt een fase waarin het beter is hem of haar een andere rol te geven, stelt de Groningse hoogleraar Stoker. Ook leiders hebben een houdbaarheidsdatum. ‘Maar de ceo blijkt niet altijd in staat daarvan zelf een goede inschatting te maken.’ De fase waarin Tesla verkeert vraagt om een andere leider, wellicht meer een managerstype, zegt Stoker. ‘Dat zou best samen kunnen gaan met een andere rol voor Musk.’

Er lijkt overigens geen verschil te bestaan tussen mannelijke en vrouwelijke leiders waar het gaat om ontsporen. ‘Omdat er te weinig vrouwen op topposities zitten, is hierover nog geen betrouwbaar onderzoek beschikbaar. Maar macht blijkt vaak een belangrijker factor dan gender’, aldus de hoogleraar. Het zou dus zomaar kunnen dat vrouwen, zodra ze machtig genoeg zijn, net zo vaak zonnekoninggedrag vertonen als mannen.

Zonnekoningen in het bedrijfsleven

Lee Jae-yong van Samsung
Lee Jae-yong, tot 2017 de machtigste man binnen het Zuid-Koreaanse elektronicaconcern Samsung, werd in dat jaar veroordeeld tot vijf jaar cel wegens een corruptieschandaal waarbij ook toenmalig president Park betrokken was. De veroordeling van Lee, kleinzoon van de oprichter van Samsung, veroorzaakte een machtsvacuüm in het concern, dat in Zuid-Korea als een staat binnen de staat wordt beschouwd. Begin dit jaar kwam Lee overigens al weer vrij.

Travis Kalanick van Uber
Een gebrek aan respect voor medewerkers, waar vrouwen te maken kregen met seksuele intimidatie. Gebrek aan respect voor chauffeurs, die genadeloos werden afgeknepen. Een gebrek aan respect voor de klant, die zelfs gevolgd werd nadat de app was verwijderd. Oprichter Travis Kalanick had in zijn succesvolle taxibedrijf Uber een ‘klootzakkencultuur’ gecreëerd waar niemand zich veilig voelde. Kalanick heeft alle kenmerken van een narcistische leider, zei hoogleraar organisatiedynamiek Jaap Boonstra een jaar geleden. Pas toen zijn bedrijf door alle problemen aan de grond dreigde te lopen, werd Kalanick aan de kant gezet.

John McAfee
Wie denkt dat Elon Musk het bont maakt, kent de oprichter van antivirusbedrijf McAfee nog niet. De Amerikaan werd in Belize verdacht van moord op zijn buurman en ontvluchtte het land om vervolging te voorkomen. Eerder werd hij gearresteerd wegens verboden wapenbezit. In een video waarin hij wordt omringd door vrouwen die hem uitkleden en doen alsof ze cocaïne snuiven, legt hij uit hoe gebruikers McAfee-software van hun computer kunnen halen. In 2015 deed hij tevergeefs een gooi naar het Amerikaanse presidentschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.