Centrale met een luchtje

Het Overijsselse stadje Steenwijk lijkt te bezwijken onder een supermoderne elektriciteitscentrale. Er zijn aanwijzingen voor miljoenenfraude en persoonlijk gewin.

TEKST ANA VAN ES

De elektriciteitscentrale van Steenwijk, één van de milieuvriendelijkste ter wereld, stoot op slechte dagen 's middags al rook uit. Omwonenden rest in zo'n geval niets anders dan de ramen te sluiten. Ze weten: vannacht gaat het gebeuren. Bij het invallen van de duisternis komt de centrale bonkend tot leven, stank uitbrakend over het Steenwijker Diep en de nieuwbouwwijk aan de overkant van het water.

'Alles staat hier dan blauw', zegt Marc Dooijeweerd, eigenaar van een twee-onder-een-kapwoning vlak achter de centrale, een grijze blokkendoos. Als zo'n installatie pal naast een woonwijk verrijst, zijn er andere belangen in het spel, stelt hij. 'Zoals de centrale stinkt, zo stinkt de zaak eromheen.'

De gezinnen in de nieuwbouwwijk zijn de enigen die al jaren roepen dat de elektriciteitscentrale niet deugt. Verder geloofde iedereen in het project. Het gemeentebestuur, nu geconfronteerd met een miljoenenverlies. De gemeenteraad, die buitenspel werd gezet, maar het toejuichte dat de Overijsselse stad zomaar een eigen energievoorziening kreeg. En uiteraard de man die de installatie bouwde, en inmiddels berooid is ingetrokken bij zijn ouders in België.

Ze zagen de centrale als een buitenkans. Een slimme deal van het lokale energiebedrijf Rendo, dat hiermee zijn reputatie vestigde als producent van groene stroom. Steenwijk zou niet alleen worden voorzien van elektriciteit, maar in één klap ook een internationale voorloper worden in duurzaamheid. De centrale werkt namelijk met een nieuwe technologie, nooit eerder in de wereld vertoond. Een groene revolutie, en dat vanaf het plaatselijke industrieterrein aan de Hooidijk.

Als je denkt in Kyoto-doelstellingen, het wereldwijd verminderen van CO2-uitstoot, maakt het kleine Steenwijk met deze centrale 'een enorme klapper', sprak de wethouder in 2009, aan de vooravond van de bouw. Twijfel over de integriteit van het project was er niet. Het initiatief kwam immers van mannen met gezag: de directie van Rendo, een bedrijf dat eigendom is van negen gemeenten en alleen al daarom een smetteloze reputatie had.

Maar afgelopen december zijn ze opgepakt: de drie directeuren van Rendo, de twee leidinggevenden van de centrale zelf. Ze worden verdacht van miljoenenfraude rond de bouw van de centrale. Ook oud-burgemeester Hayo Apotheker (D66) moest getuigen bij de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD), over zijn rol als toezichthouder bij Rendo. Hoe kwam Steenwijk aan een elektriciteitscentrale die mogelijk een strop nalaat van 27 miljoen euro, en bovendien de stad niet van stroom kan voorzien?

***

Hun stad ligt aan het einde van de elektriciteitsdraad, zeggen ze in Steenwijk. Daarmee is het begonnen: met het besef dat de Overijsselse plaats ergens bungelt aan een uiterste vertakking van het stroomnetwerk. Als op dit eindstation de stroom uitvalt, is dat ernstiger dan in de rest van Nederland. 'Dat verhaal, dat we aan het einde van de draad zitten, is een merkwaardig eigen leven gaan leiden', zegt Wim Stapel, plaatselijk fractievoorzitter van de VVD.

Het verhaal over de stad aan het einde van de draad ontstaat in 2003, na een stroomstoring in Steenwijk die meer dan een dag duurde, als gevolg van een brand in een verdeelstation. Het leger moest eraan te pas komen om de orde in de donkere straten te herstellen. In Steenwijk blijft de gebeurtenis jarenlang rondzingen in de lokale politiek. Steeds weer dringt de gemeenteraad bij burgemeester Apotheker aan op maatregelen om herhaling te voorkomen.

De doorbraak komt in 2007, vier jaar na de stroomstoring. De liberalisering van de energiemarkt is in volle gang. Ook het oerdegelijke Rendo, gevestigd in Meppel, wil zich transformeren tot volwaardige marktpartij. Groene en duurzame energie moet het bedrijf op de kaart zetten. De eerste slag probeert Rendo te slaan met een bio-installatie in de Groningse Eemshaven. En daar raakt de Rendo-directie aan de praat met de Vlaamse ingenieur Geert T.

De passie van T. is torrefactie, een techniek waarvan zijn Nederlandse compagnon later in dagblad De Pers vertelt dat die afkomstig is van de oude indianen en nu een 21ste-eeuwse doorbraak betekent op het gebied van duurzame energie. Bij torrefactie worden houtsnippers geroosterd en samengeperst, om daarna te dienen als brandstof. Het is een techniek die 'new to the world' is.

T. zoekt een investeerder om zijn droom te verwezenlijken: een heuse torrefactiecentrale, om te bewijzen dat zijn methode werkt. Hij vindt zijn geldschieter in Rendo-directeur Richard W. Met torrefactie kan het energiebedrijf uit Meppel internationaal goed voor de dag komen. Rendo is daarom bereid om miljoenen te investeren in een nieuwe elektriciteitscentrale, met daarnaast een installatie voor torrefactie.

Mits het complex verrijst in Steenwijk, op het oude industrieterrein aan de Hooidijk. 'In Steenwijk zit men op het einde van het elektriciteitsnet, was het argument van de directie', zegt T. 'Het was één van hun voorwaarden om te financieren. Het aanbod was: take it or leave it.'

De centrale is onder meer gebouwd voor noodstroom: bij een volgende storing in het reguliere netwerk moet de nieuwe installatie ervoor zorgen dat in Steenwijk de lichten blijven branden. Maar daar is deze centrale helemaal niet toe in staat, zegt Ger Hagevoort, een oud-topman van Gasunie die is aangesteld als puinruimer bij Rendo na de arrestatie van zijn voorgangers. 'Als noodstroomvoorziening heeft Steenwijk hier niets aan.'

Hagevoort bekeek het dossier over de centrale, een steekkar vol papier, en toen realiseerde hij het zich. 'Het is een onzinverhaal.' De stad Steenwijk heeft zo'n 15 megawatt aan stroom nodig. Maar de centrale produceert slechts 2,8 megawatt, minder dan eenvijfde van de benodigde capaciteit. Als het afhangt van deze elektriciteitscentrale, zit Steenwijk alsnog in het donker.

***

Als de elektriciteitscentrale niet diende om de stad van stroom te voorzien, waarvoor dan wel? Dat blijft onduidelijk. Op het gemeentehuis gaat het verhaal dat de centrale, betaald met tientallen miljoenen euro's aan gemeenschapsgeld, zou zijn gebouwd om elektriciteit te leveren aan slechts één plaatselijke pvc-fabriek. Bij stroomuitval stolt het plastic in de machines, had de directie geklaagd. 'Vanwege die fabriek is de centrale gebouwd', zegt oud-burgemeester Hayo Apotheker.

Maar oud-Gasunie-topman Ger Hagevoort herinnert zich niet dat het dossier rept over een plasticfabriek. De centrale diende een ander doel dan rechttoe, rechtaan elektriciteit leveren. 'Rendo wilde van een saai nutsbedrijf veranderen in een innovatief marktbedrijf, gericht op groene energie. En dat is hier erg fout gegaan.'

Het Openbaar Ministerie (OM) vreest dat de centrale daarnaast persoonlijk voordeel opleverde voor twee directeuren van Rendo: Richard W. en zijn rechterhand Stéphan V. Rendo aan prestige laten winnen op de energiemarkt was niet hun enige doel. Ze dachten ook aan hun eigen bankrekening. Via een ingewikkelde financiële constructie zouden ze via de energiecentrale ruim acht miljoen euro uit de kas van Rendo hebben doorgesluisd naar hun eigen privérekening.

Rond deze vermoedelijke oplichting komt de naam van Hayo Apotheker een aantal keer terug. De toenmalige burgemeester van de gemeente Steenwijkerland vervulde rond de bouw van de centrale een bijzondere dubbelrol. Hij was burgemeester, en stond al jaren onder druk iets te doen aan het zwakke stroomnet in Steenwijk. Tegelijkertijd was hij president-commissaris bij Rendo: de belangrijkste toezichthouder van het bedrijf. Hij was de man die W. en V. voor misstappen moest behoeden.

Rendo is eigendom van negen gemeenten, waaronder Steenwijkerland. Apotheker hield dus toezicht op het bedrijf waarvan zijn eigen gemeente eigenaar was. Geen handige constructie, erkent hij zelf. Maar zo stond het in de statuten: als burgemeester moest hij toezicht houden. 'Ik heb voorgesteld het te veranderen. Dat wilde niemand.'

Vanwege een wet die verbiedt dat een aanbieder van elektriciteit ook zelf stroom opwekt, mocht Rendo de centrale niet zelf bouwen. Dat liet men over aan de kluwen van bedrijfjes die werden beheerd door Geert T. en zijn compagnon. Van Rendo kregen ze een lening van vijf miljoen euro voor de installatie. Apotheker en de andere acht burgemeesters die toezicht moesten houden, gaven hun akkoord voor deze eerste lening. Ze keken niet in detail naar wat de centrale Steenwijk zou opleveren.

'Het leek een goed project', zegt Apotheker. 'Groen en duurzaam. Wij dachten: dit gaan we doen.' Toezicht houden op een bedrijf als Rendo betekent niet dat je alle beslissingen nog eens overnieuw doet, zegt de politicus. 'Dan zou je zelf op de stoel van de directie gaan zitten. Het gebeurt meer op afstand.' De toezichthouders vertrouwden op 'de analyse van de directie'. Daaruit bleek dat de centrale voor Rendo een grote kans was.

Binnen Rendo wist officieel niemand van de dubieuze geldtransacties van directeuren W. en V. Maar, liet V. onlangs via zijn advocaat weten bij de rechter in Assen, waar hij zijn ontslag bij Rendo aanvocht: er waren toch mensen van op de hoogte. Hayo Apotheker en de andere burgemeesters die toezicht hielden. Als commissarissen hadden zij 'meerdere en verschillende belangen, niet alleen het belang van Rendo. Het lijkt erop dat de commissarissen dat in de doofpot proberen te stoppen.'

Apotheker, tegenwoordig burgemeester in Sneek, wil niet op deze beschuldiging reageren. In een brief aan de gemeenteraad van Steenwijkerland schrijft hij 'niet geweten' te hebben van de geldtransacties die zich rondom de centrale hebben afgespeeld, en die W. en V. miljoenen rijker maakten. De komst van de centrale heeft hem zelf geen persoonlijk voordeel opgeleverd, stelt hij.

***

Vanuit de stad gezien, wordt de elektriciteitscentrale van Steenwijk geflankeerd door twee chique woontorens: Poseidon en Neptunus. Hier bevinden zich de fraaiste appartementen van de stad. 'Heel triest dat onze bestuurders dit hebben laten gebeuren', zegt een 80-jarige bewoner van Neptunus. Bij westenwind ruiken hij en zijn vrouw de stank.

In de nieuwbouwwijk zijn ze de brand in de centrale, vorig jaar, nog niet vergeten. Wie twijfelde aan torrefactie, kon toen zien dat de oude indianen iets bruikbaars hebben bedacht. Het tot kool geperste hout brandde zo goed en langdurig dat de gemeente opschaalde naar een officieel rampenplan. Zwarte rookwolken hingen boven de stad. 'Mijn huis stond blauw', zegt Frits Hoekstra, voorzitter van de plaatselijke PvdA, de grootste partij in de gemeente Steenwijkerland.

De gemeenteraad heeft opmerkelijk genoeg nooit ingestemd met de bouw van de centrale. Zij had niets te zeggen, want door een aantal creatieve aanpassingen aan de regelgeving en het ontwerp paste de centrale in het bestemmingsplan.

Aanvankelijk was de centrale hoger dan het bestemmingsplan toeliet. Daarvoor verleende de toenmalige wethouder een vrijstelling. Vervolgens voldeed de centrale nog steeds niet aan het bestemmingsplan, maar hier bood 'verdiepte' aanleg uitkomst. Bij de bouw is het grondoppervlak onder de centrale met ruim een meter afgegraven. Daarmee paste de centrale uiteindelijk keurig binnen de geldende hoogte-eisen en stond de raad buitenspel.

'Als eenmaal een bouwvergunning is afgegeven, gaat de raad daar niet meer over', zegt Wirt Groen, toen fractievoorzitter van de VVD. Als enige politicus in Steenwijkerland stelde hij indertijd kritische vragen. 'Voor mij was onduidelijk waarom die installatie daar moest komen. Ik wilde zeker weten dat er geen overlast zou zijn. Maar de meeste raadsleden namen het voor kennisgeving aan.'

Deze passieve houding had alles te maken met het optreden van Hayo Apotheker, die als toezichthouder had getekend voor de komst van de centrale en dat nu als burgemeester opnieuw zou doen. Hij stak 'veel energie' in het project, liet Richard W. indertijd optekenen in de Steenwijker Courant. 'Natuurlijk, anders zou ik geen knip voor de neus waard zijn, heb ik de gemeenteraad uitgelegd waarom dit een goede oplossing was', zegt Apotheker. Juist omdat de centrale in de mal van het bestemmingsplan is geperst, ervaren ze in de nieuwbouwwijk overlast. Om binnen de hoogtenormen te blijven, heeft de centrale namelijk alleen twee platte schoorstenen. 'Met een hoge schoorsteen was de overlast nooit zo groot geweest', zegt omwonende Henk Buschmann, wiens slaapkamer 's nachts soms vol rook staat. 'De overheid heeft hier heel andere belangen.'

Binnenkort krijgt de gemeente als mede-eigenaar van Rendo de rekening gepresenteerd. Gaat de elektriciteitscentrale failliet, dan loopt het verlies op tot 27 miljoen euro. Redding komt mogelijk van Amerikaanse investeerders, die een markt zien in torrefactie. Niet in Steenwijk aan de Hooidijk, maar in het buitenland. Als zij de centrale overnemen, blijft de schade beperkt tot 17 miljoen.

Rendo zal zijn streven om wereldwijd voorop te lopen met groene energie, met moeite kunnen navertellen. 'Rendo overleeft dit', zegt interim-bestuurder Hagevoort, 'maar binnen het bedrijf praten we hier met behoorlijke emoties over. Je moet niet vergeten: het is allemaal gemeenschapsgeld dat weg is.'

Nu voor de centrale het eindspel is begonnen, wacht de gemeenteraad met het stellen van kritische vragen over de rol van Rendo en het gemeentebestuur tot het strafproces is afgerond. Dat kan jaren duren. 'Wij denken dat het niet netjes is om je daar als politiek tegenaan te bemoeien', zegt PvdA-voorman Hoekstra.

Wat vindt Geert T. ervan dat zijn geesteskind moest verrijzen aan het einde van de stroomdraad in Steenwijk? In de rietlanden van Overijssel had hij moeite brandstof te vinden. 'Dit is zeker niet ideaal', zegt hij. 'Daar waar hout ligt, in de bossen van Canada, dat zou een betere locatie zijn.'

-----

Hayo Apotheker: twee keer toezichthouder bij fraude

Hayo Apotheker (62) is actief in D66 en maakte carrière als burgemeester in Noord-Nederland. In het tweede kabinet-Kok was hij tien maanden minister van Landbouw (1998-1999), maar trad af omdat hij vreesde dat zijn geplande hervorming van de varkenshouderij geen steun zou krijgen in de ministerraad. Daarna keerde hij terug naar het burgemeestersambt. In 2000 trad hij aan in Steenwijk, dat een jaar later met omringende dorpen fuseerde tot de gemeente Steenwijkerland. Vanuit deze functie was hij de belangrijkste toezichthouder van het regionale energiebedrijf Rendo, eigendom van negen gemeenten in Drenthe en Overijssel. Het OM onderzoekt momenteel een dubbele fraudezaak die zich onder het bewind van Apotheker zou hebben afgespeeld in de directie van Rendo. De eerste zaak betreft de verkoop van een deel van Rendo aan het Belgische bedrijf Electrabel in 2005, waarbij algemeen directeur Richard W. privé een miljoen euro zou hebben ontvangen. De tweede zaak betreft oplichting rond de bouw van de elektriciteitscentrale in Steenwijk. Apotheker is sinds 2010 burgemeester van de gemeente Súdwest-Fryslân.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden