CENSUUR!

Publieke figuren mogen van het Europese Hof voor de Mensenrechten niet meer worden gefotografeerd bij privctiviteiten. In Duitsland wordt gesproken van 'een vrijbrief voor censuur'....

Nog altijd lijken de Duitsers zich niet helemaal te hebben hersteld van de schok die de implosie van hun monarchie in 1918 heeft teweeggebracht. Bild Zeitung, de Bunte Illustrierte en aanverwante periodieken ontlenen er min of meer hun bestaansrecht aan. Bij gemis aan 'royals' van eigen kweek volgen zij met taaie inzet en grote vasthoudendheid de verrichtingen - ongeacht welke - van de buitenlandse koningskinderen.

Een huwelijk met een Duitser komt de attentiewaarde zeer ten goede. Zeker als de betrokkene zich misdraagt. Zo raakt prins Ernst August van Hannover (50), de ega van prinses Caroline van Monaco (47), nogal eens bij een bachanaal, een woordenwisseling, een aanrijding of een handgemeen betrokken.

De media die van dit soort voorvallen afhankelijk zijn, zullen hun voyeurisme voortaan echter moeten beteugelen. Het Europese Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg heeft namelijk bepaald dat het doen en laten van publieke figuren niet per definitie nieuwswaardig is. Hun gangen mogen, aldus het Hof, slechts worden geregistreerd als het publiek belang hiermee is gediend. Daarbij moet de privfeer van de betrokkenen worden ontzien. Dat wil zeggen: ze mogen wel bij publieke optredens worden gefotografeerd, maar niet - althans: niet zonder hun toestemming - bij private handelingen, zoals boodschappen doen of uitgaan.

Met het vonnis wordt een jarenlange rechtsgang van prinses Caroline van Hannover afgesloten. In 1993 wendde zij zich tot de rechtbank in Hamburg met een klacht over het optreden van de Bunte Illustrierte en de Freizeit Revue. Deze bladen hadden de voorgaande maanden een als hinderlijk ervaren belangstelling aan de dag gelegd voor Carolines verhouding met de acteur Vincent Lindon, en voor de vakantiegenoegens van haar kinderen (Pierre en Andrea).

De rechter, die in februari 1994 uitspraak deed, zag hierin echter geen vergrijp tegen de Duitse privacywetgeving. Als publiek persoon - kon prinses Caroline nu eenmaal geen anonimiteit voor zich opeisen. De gewraakte foto's waren bovendien genomen op openbare plaatsen, zoals restaurants en rivieroevers. De makers hebben zich dus niet wederrechtelijk toegang verschaft tot privrtrekken.

De beroepscolleges waartoe de prinses zich vervolgens heeft gewend, hebben dit vonnis echter steen voor steen afgebroken. Het gerechtshof in Hamburg laakte de publicatie van foto's van Caroline met haar vermeende minnaar. Het hooggerechtshof achtte het niet toelaatbaar dat Carolines kinderen buiten hun medeweten waren gefotografeerd. En het Hof in Straatsburg ten slotte, stelde de klaagster op alle punten in het gelijk.

In eerste instantie werd deze uitspraak voor kennisgeving aangenomen. Vorige week liet de regering echter weten zich bij het vonnis te zullen neerleggen. En daarmee plaatste zij zichzelf in het middelpunt van een kort maar vinnig debat over de grenzen van de persvrijheid. De toon werd gezet door de belangenorganisatie van Duitse krantenuitgevers. In een met uitroeptekens gelardeerd manifest kondigde zij het einde van de vrije nieuwsgaring aan, en moedigde zij de Bondsdag aan de regering tot de orde te roepen.

De ondertekenaars - uitgevers en hoofdredacteuren van kranten met een zeer uiteenlopende signatuur - suggereren dat het onderzoeksjournalisten onmogelijk zal worden gemaakt hun werk te doen, en zien het 'Caroline Urteil' als een 'vrijbrief voor censuur' en een frontale aanval (de zoveelste in een lange reeks) op de democratische instituten van de Bondsrepubliek. In die zin doet het recht aan de beste Duitse tradities: zoals twintig jaar geleden de eerste spatjes zure regen een massaal 'Waldsterben' zouden aankondigen, zo werd nu de indruk gewekt dat de open samenleving in doodsnood verkeert.

Het alarm van de uitgevers heeft vooralsnog zijn uitwerking gemist. De fractie van de CDU/CSU kwam terug op haar aanvankelijke voornemen bezwaar te maken tegen de aanvaarding van het vonnis. En de andere partijen menen zich - te midden van straatprotesten, massawerkloosheid en een onbevattelijk begrotingstekort - de luxe van een principieel debat niet te kunnen veroorloven.

De polemiek heeft zich dientengevolge tot een onderonsje van journalisten en wetenschappers ontwikkeld. Sommige deelnemers zien hierin opnieuw een blijk van politiek verzuim. Zij betichten de regering - en dan met name premier Gerhard Schr en minister Joschka Fischer (Buitenlandse Zaken) - ervan de gelegenheid te hebben benut de media op afstand van hun privomein te houden. Schr reageert doorgaans getergd op vragen over zijn adoptie van een Russisch weesje - van wie alleen bekend is dat ze Viktoria heet - en over zijn recente bezoek aan het graf van zijn vader (die tijdens de Tweede Wereldoorlog als Duits soldaat in Roemenis gesneuveld).

Fischer is verwikkeld in een belangenstrijd met bladen die zijn turbulente priveven op gezette tijden willen opdissen. Met hun bekrachtiging van het vonnis zouden zij niet alleen uiting hebben gegeven aan hun particuliere ergernissen, maar spraken zij ook nog eens voor hun beurt. Zij begaven zich hiermee ongevraagd op het terrein van het hooggerechtshof in Karlsruhe.

Rest de vraag wat in de praktijk de gevolgen van het Caroline Urteil zullen zijn. Hierover lopen de meningen uiteen. Om te beginnen zijn deskundigen het er niet over eens of de uitspraak van het Hof in Straatsburg bindend is. Maar zelfs als Duitse rechters zich in voorkomende gevallen door het vonnis zouden laten leiden, 'zal de kern van de persvrijheid er niet door worden aangetast', meent pershoogleraar Udo Branahl (Universiteit Dortmund). 'In gevallen waarbij het openbaar belang is gediend bij openbaarmaking van privandelingen, staat het vonnis dit niet in de weg. Als, om een voorbeeld te noemen, het hoofd van de dierenbescherming op straat een hond mishandelt, is het legitiem foto's van het belastende feit te publiceren.'

Volgens zijn collega Matthias Prinz (Vrije Universiteit Berlijn) heeft de integere onderzoeksjournalist niets te vrezen van een vonnis dat uitsluitend betrekking heeft op de beroepspraktijk van paparazzi. Kai Diekmann, hoofdredacteur van Bild Zeitung, is zich hier kennelijk van bewust: hij zal zijn lezers homestories over politici voorlopig onthouden. Met dank aan het 'Straatburgse muilkorfoordeel'.

De kwaliteitskranten zijn teruggekeerd naar de orde van de dag. Het Caroline-vonnis raakt hen maar zijdelings. Waarmee niet gezegd is dat de persvrijheid in Duitsland geen gevaar loopt. De Stsche Zeitung heeft al gewezen op een veel ernstiger bedreiging van dit grote goed: de zojuist in stilte door de Bondsraad aanvaarde wet die het gebruik van heimelijke geluids-en filmopnamen aan banden legt. 'Hier is de persvrijheid t in het geding', betoogde een bezorgde redacteur. 'Maar niemand heeft dat in de gaten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden