Censuur komt na de zonde

Een geweldsexplosie in vier delen, dat is de nieuwe film van China's controversieelste filmer, Jia Zhangke. Goedgekeurd door de Chinese censuur, toch verboden in eigen land.

'Mijn film zal worden vertoond in China. Gewoon in deze versie, want die is geautoriseerd door de censuurcommissie.' Dat zei Jia Zhangke (43) afgelopen mei, bij de wereldpremière van zijn 135 minuten lange vierluik A Touch of Sin, waarin gewone burgers in opstand komen en overgaan tot extreem geweld, getergd door de sociale ongelijkheid in hedendaags China. Van de aangerande saunamedewerker die haar - nieuw rijke - belager aan het mes rijgt, tot de mijnwerker die met geweer op zijn baas jaagt, een zich per privévliegtuig verplaatsende oligarch.


Een radicale Chinese film in de traditie van Falling Down, uit 1993, waarin de door Michael Douglas geacteerde, gefrustreerde burgerman het ineens niet meer pikt. Of Taxi Driver, waarin de in de politiek teleurgestelde taxichauffeur Travis Bickle besluit om dan zelf maar de straten schoon te vegen.


Na afloop van de eerste vertoning, op het filmfestival van Cannes, drong er zich allereerst die ene vraag op: hoe kreeg Jia zijn film ongehinderd langs de Chinese censuur?


Een eenduidig antwoord bleef uit. De filmer liet doorschemeren dat hem slechts 'geadviseerd' was iets zuiniger te doen met de hoeveelheid geweld. Wat hielp: hij baseerde zijn film losjes op werkelijke geweldsincidenten in China, waarover de staatsmedia al hadden bericht. Ook hogerop in China zou men inzien dat het tijd werd om meer openlijk te berichten over plots opspelende burgerlijke agressie, aldus Jia. Dat de staatsgerunde Shanghai Film Group als co-producent optrad voor A touch of Sin leek veelzeggend; met zo'n machtige partner was het aannemelijk dat de Chinese autoriteiten de film écht wilden uitbrengen.


En dan is er nog de anekdote over Xi Jingping, de huidige Chinese president, die een paar jaar geleden tijdens een diplomatendiner zijn goedkeuring uitsprak over enkele films van Zhangke, waaronder diens veelgeroemde en met de Gouden Leeuw bekroonde Drieklovendam-drama Still Life. Kon Jia, die opklom als undergroundfilmer, nu plots een potje breken bij het Chinese gezag?


China is het snelst groeiende filmland ter wereld, waar jaarlijks omzetrecords worden gebroken. In 2013 werd eenderde van de totaal 3,6 miljard dollar aan kassaopbrengst verdiend met films uit eigen land. Dat er in de omgang met de Chinese censuur echter niks zeker is, ervoer ook regisseur Lou Ye. Die kreeg een werkverbod van vijf jaar opgelegd nadat hij een film in Cannes had vertoond zónder toestemming. Toen hij eindelijk weer mocht filmen, zag hij zijn film Mystery (2012) weliswaar goedgekeurd voor Cannes, maar stukgeknipt bij thuiskomst.


'Eigenlijk wilde ik al heel lang een film over geweld maken', zegt Jia in de tuin van het Carlton hotel in Cannes. 'Het is iets waarover we te weinig spreken, in China.' De incidenten die hem inspireerden voor zijn film werden in China wereldkundig gemaakt middels Weibo, de Chinese variant op Twitter en vervolgens opgepikt door de officiële staatspers. 'Een artikel over een receptioniste van een massagesalon bijvoorbeeld, werd door veel Chinezen als zeer schokkend ervaren, vanwege de details. Haar cliënt sloeg haar herhaaldelijk met een bundeltje geld, terwijl hij haar probeerde te verkrachten. Ik denk dat wij Chinezen zo druk zijn met ons fortuin maken, dat we ons niet realiseren dat geld ook een bron van geweld kan zijn.'


De rol van receptioniste wordt in de film gespeeld door Zhao Tao, muze en echtgenote van de regisseur. Jia zelf is ook even te zien, in een cameo als sigaren rokende zakenman in een Chinees bordeel, waar de meisjes ronddartelen in sexy uitgevoerde militaire uniformen en communistische liederen zingen - tot vermaak van de cliëntèle. Ze bestaan echt, zulke thematische bordelen, benadrukt de filmer. 'Dat zijn sovjetuniformen. Er zijn Chinezen met een nostalgische hang naar het verleden van Rusland en China.'


Negen maanden na de wereldpremière in Cannes is A Touch of Sin nog altijd niet uitgebracht in China. Er stond een release gepland, maar die werd op het laatste moment afgeblazen. Chinese diplomaten zouden hebben geklaagd dat het internationaal veelgeprezen A Touch of Sin het land schandalig afschilderde, en tot een voor China negatieve artikelenstroom leidde in buitenlandse kranten.


In een gelekt communiqué van het Chinese departement voor propaganda, dat werd gepubliceerd op de Amerikaanse website China Digital Times, viel te lezen hoe Chinese media werd opgedragen geen verdere aandacht te schenken aan A Touch of Sin.


Jia heeft laten weten nog altijd te hopen op een bioscooprelease.


De Chinese filmmaker Jia Zhangke heeft een aantal rotsvaste opvattingen over zijn land. Zijn films verschillen van elkaar, maar de gedachte waarmee hij ze maakt blijft hetzelfde. Wat hij zeven jaar geleden zei naar aanleiding van zijn film Still Life, geldt nog steeds voor A Touch of Sin. 'Veranderingen in het huidige China zijn niet het probleem', zei hij destijds. 'Het is de snelheid ervan die mij zorgen baart. De economische verandering is bovendien gekoppeld aan een conservatieve politiek, waardoor het sociale aspect van de verandering onderbelicht blijft. Er treedt een soort onnatuurlijke sociale vervorming op. Mensen hebben geen vat meer op hun leven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden