CDU/CSU en SPD bereiken akkoord: vierde kabinet-Merkel grote stap dichterbij

Angela Merkel heeft links en rechts offers gebracht om uitzicht te houden op haar vierde (en laatste?) kabinet.

Angela Merkel en Martin Schulz komen aan bij de presentatie van hun gezamenlijke regeerakkoord. Beeld Kay Nietfeld/DPA

Het vierde kabinet van Angela Merkel is weer een stap dichterbij, een grote stap. Woensdagmiddag zetten de onderhandelaars van de CDU/CSU en de SPD na een doorwaakte nacht hun handtekeningen onder een regeerakkoord voor een nieuwe 'Grote Coalitie'.

De langste formatieperiode in de naoorlogse geschiedenis resulteert in een regeerakkoord met de langste naam: Een nieuw vertrekpunt voor Europa, een nieuwe dynamiek voor Duitsland en nieuwe cohesie voor ons land.

Onherroepelijk

Met al dat nieuw, lijkt het alsof CDU, CSU en SPD proberen te verdoezelen wat dit regeerakkoord onherroepelijk ook is: een voortzetting van de politiek van de afgelopen vier jaar, door partijen die alle drie de verkiezingen verloren.

In het regeerakkoord zijn de uiteenlopende standpunten van de partijen nog duidelijk herkenbaar. Veel minder zichtbaar is de hand van Angela Merkel zelf, de vrouw die het in de komende kabinetsperiode tot langst regerende bondskanselier na 1949 kan schoppen.

Maar haar lot is, nog steeds, in sociaal-democratische handen. Want de 460duizend leden van de SPD moeten nog hun goedkeuring geven. Dat zal per brief gebeuren, tussen 20februari en 3maart. Op zondag 4maart maakt de partij de uitslag bekend.

Zo veel mogelijk trofeeën

Vanwege die stemming waren de sociaal-democraten erop gebrand om tijdens de onderhandelingen zo veel mogelijk trofeeën te behalen.

Daar zijn ze in geslaagd. De SPD krijgt evenveel ministeries als de CDU, inclusief drie 'zware' posten: Buitenlandse Zaken, Arbeid en Sociale Zaken, en het ministerie van Financiën, dat de afgelopen acht jaar het territorium was van Wolfgang Schäuble.

SPD-leider Martin Schulz, die in september zwoer nooit aan de zijde van Merkel te zullen regeren, wordt minister van Buitenlandse Zaken. Maar de invloedrijkste SPD'er in het nieuwe kabinet heet Olaf Scholz. De toekomstig minister van Financiën en vicekanselier is nu nog burgemeester van Hamburg.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

SPD-leider Martin Schulz omhelst partijgenoot Andrea Nahles tijdens het congres van de sociaal-democraten in Bonn. Beeld epa

Rechtsere wind

Met deze ministeries en zwaarbevochten deals over betere lonen in de zorg, meer rechten voor werknemers en meer geld naar Brussel (zie de kaders hieronder), heeft de SPD goede voorwaarden geschapen om zichzelf binnen dit kabinet te profileren.

Datzelfde geldt voor de Beierse CSU. Horst Seehofer wordt minister van Binnenlandse Zaken en krijgt daarmee zeggenschap over het dossier van migratie en integratie, waar een rechtsere wind gaat waaien.

Seehofer wil de naam van het ministerie omdopen in 'Binnenlandse Zaken, Woningbouw en Heimat'. Dat leidde tot grote consternatie bij de linkse oppositie, omdat het begrip 'Heimat' vooral gebruikt wordt in een rechts-populistische context, waarin de Heimat beschermd moet worden tegen immigranten.

'Met gebalde vuist in de broekzak'

'Krijgt iedere Duitser nu recht op een eigen herdershond?', vroeg een bevreesde grappenmaker zich af op Twitter. In werkelijkheid is het nog ongewis wat de inhoud van deze nieuwe portefeuille zal zijn.

Voor Merkels eigen partij blijven Economische Zaken, Defensie en Onderwijs over als belangrijke ministeries. De reacties uit de CDU varieerden dan ook van beteuterd tot ronduit verbolgen. Dat Financiën door een sociaal-democraat zal worden bestierd, voelt voor de christen-democraten als het verlies van een soort kolonie.

Een anoniem lid van het partijbestuur zei tegen de Süddeutsche Zeitung dat hij 'met gebalde vuist in de broekzak' naar de presentatie van het akkoord had staan kijken.

Ook de oppositie ziet Merkel eensgezind als de grote verliezer van deze formatie. FDP-politicus Nicola Beer twitterde dat Merkel blij mocht zijn dat de leden van haar partij niet over dit regeerakkoord hoefden te stemmen. AfD-voorman Alexander Gauland zei dat de CDU 'zich uit angst voor de SPD ideologisch heeft afgeschaft'.

Duitse media milder

De Duitse media waren milder. Vooral op het gebied van digitalisering - vanaf 2022 wordt het recht op snel internet wettelijk verankerd - en onderwijs klinken de plannen veelbelovend, was de algemene mening.

Het is een gedegen akkoord, schreef die Zeit. Maar het beantwoordt niet aan het 'ook in Duitsland steeds sterker wordende verlangen naar radicale vernieuwing'.

Uit de gelederen van de SPD was er vooral kritiek op het besluit van Martin Schulz om tóch minister te worden. Maar dat was niet zijn enige mededeling. In dezelfde ademtocht waarin hij zijn ministerschap aankondigde, maakt hij ook bekend te zullen afzien van het partijvoorzitterschap.

Hij draagt het over aan Andrea Nahles, de fractievoorzitter in het parlement. Met die stap heeft Schulz zijn partij klaar gemaakt voor de toekomst, zij het wellicht ten koste van zichzelf want als de leden straks tegen het regeerakkoord stemmen, verdwijnt Martin Schulz door het afvoerputje van de partijgeschiedenis.

Ook Merkel verdwijnt, op den duur. Haar positie als partijleider is na woensdag verder verzwakt. Zal ze vier jaar aanblijven, of over twee jaar, na de Europese verkiezingen, ertussenuit knijpen?

Het is nog geen enkele Duitse bondskanselier gelukt om het eigen politieke einde te bepalen, de macht werd hun altijd ontnomen. Misschien is dat Merkels laatste doel, het ensceneren van haar eigen verdwijning op z'n Merkels: geleidelijk.


Binnenland, Woningbouw en heimat: Horst Seehofer (CSU)

Het belangrijkste dossier binnen dit ministerie is migratie en integratie. En het is Horst Seehofer (68), Merkels kwelgeest in het vluchtelingenvraagstuk, die hierover de zeggenschap krijgt. Seehofer hamerde in de zomer van 2015 op het sluiten van de grenzen en dreigde tot vorig jaar de samenwerking met de CDU te verbreken. Nu is hij bijgedraaid. Onder zijn leiding wordt het Duitse asiel- en integratiebeleid strenger. De coalitie gaat ervan uit dat er jaarlijks 180- tot 220duizend vluchtelingen zullen komen. Dit geldt ook als 'bovengrens', al duikt dat woord zelf niet meer op in het akkoord.

Het is de bedoeling dat alle asielzoekers in azc's blijven tot ze een verblijfsvergunning hebben, of in elk geval grote kans daarop. In het huidige systeem worden ze zo snel mogelijk doorgeplaatst naar normale woningen. Dat verandert, omwille van de controleerbaarheid.

De deelstaten krijgen 8 miljard euro om de integratie te bevorderen. Ook moet Seehofers ministerie de bouw van betaalbare huurwoningen in steden stimuleren, net als het kopen van een eigen huis.

En dan is er nog een geheel nieuwe portefeuille: Heimat, het typisch Duitse begrip dat iets als 'thuis' betekent. Dit leidde meteen tot woeste speculaties van de linkse oppositie over een conservatieve culturele revolutie. Maar wat de taak precies inhoudt, is nog niet bekend.

Horst Seehofer. Beeld Getty Images

Financiën: Olaf Scholz (SPD)

D e SPD'er met de meeste macht in Europa wordt Olaf Scholz (59). De man die CDU-havik Wolfgang Schäuble opvolgt als minister van Financiën, is nu nog burgemeester van Hamburg.

Scholz werd internationaal bekend met zijn volledig verkeerde inschatting van de rellen rond de G20, maar is desondanks geliefd gebleven bij de bevolking van de Noord-Duitse havenstad. Als vicepremier wordt Scholz ook het meest bepalende gezicht van de SPD in het kabinet, zowel in Duitsland als in Europa. In geval van een nieuwe eurocrisis zal met hem een als tamelijk links bekend staande sociaal-democraat aan de knoppen zitten.

Duitsland wil de komende kabinetsperiode meer betalen aan Brussel. Berlijn wil dat de Europese Unie met het extra geld de (Zuid-)Europese jeugdwerkloosheid bestrijdt en duidelijke belastingregels opstelt voor techreuzen als Apple en Facebook. In het akkoord wordt geen bedrag genoemd, maar er circuleren schattingen van tussen de 6- en 10 miljard euro.

Over een aantal grote vraagstukken blijft het regeerakkoord vaag, bijvoorbeeld over gedeelde schulden binnen de EU. In het binnenland zal ook met de SPD 'de zwarte nul' in stand blijven - geen nieuwe schulden.

De belastingen voor topinkomens gaan niet omhoog, hoewel de sociaal-democraten dat graag wilden. Wel worden mensen met een laag inkomen ontlast.

Olaf Scholz. Beeld EPA

Economische Zaken en Energie: Peter Altmaier (CDU)

Merkels trouwe paladijn wordt beloond. Hij mag zijn ondersteunende rol verruilen voor een post met meer gewicht, waar zijn kwaliteiten als oliemannetje hard nodig zullen zijn. Altmaier staat erom bekend om zijn gemoedelijkheid en om de gave mensen met verschillende meningen samen te kunnen brengen.

En dat komt goed uit, want hij moet in samenwerking met de ministeries van Milieu (SPD), Verkeer en Digitalisering (CSU) en Landbouw (CDU) gestalte geven aan twee schijnbaar tegenstrijdige voornemens: Duitsland aantrekkelijk houden als vestigingsplaats voor bedrijven, en tegelijkertijd hoge doelen realiseren op het vlak van milieu en klimaat.

Critici gaven het klimaat al betreurd op, toen de partijen tijdens de onderhandelingen bekendmaakten dat ze het eerder voor 2020 gestelde doel - een CO2-reductie van 40 procent ten opzichte van 1990 - laten varen.

Ze blijken de ambities te hebben opgeschoven: het verkeer moet in dat jaar 40 procent minder CO2 uit zal stoten dan nu het geval is.

Ook komt er een overheidscommissie voor het sluiten van alle kolencentrales een einddatum van dat proces wordt nog niet genoemd.

De regering wil de productie en aankoop van elektrische auto's stimuleren met subsidies, ook voor openbaarvervoerbedrijven en taxicentrales - dat laatste in verband met de slechte luchtkwaliteit in Duitse binnensteden.

In 2030 moet ten slotte 65procent van de energie hernieuwbaar zijn. Daarom zal de regering meer openbare aanbestedingen uitschrijven voor de aanleg van zon- en windparken.

Peter Altmaier. Beeld EPA

Arbeid en Sociale Zaken: nog niet bekend

Deze ministerspost is van groot belang om invulling te geven aan het 'sociaal-democratische handschrift van het akkoord', zoals Schulz het noemde. Welke SPD'er het ministerie van Arbeid en Sociale zaken gaat leiden, was woensdagavond nog niet bekend. Volgens de Duitse media zijn er drie kanshebbers: Eva Högl, parlementslid met grote juridische kennis, Hubertus Heil, nu secretaris-generaal van de SPD, of Heiko Maas, maar de kans is groter dat die laatstgenoemde zijn post op Justitie behoudt.

De ambities zijn groot: aan het eind van deze kabinetsperiode moet de hele Duitse bevolking aan het werk zijn. Dinsdag hebben de coalitiepartijen nog tot diep in de nacht gestreden over het arbeidsrecht. De SPD eiste meer baanzekerheid voor werknemers.

Uiteindelijk kwamen de partijen een regeling overeen die het voor werkgevers moeilijker maakt om personeel meer dan één keer een tijdelijk contract te geven, zonder duidelijke reden. Tijdelijke arbeidsovereenkomsten mogen straks nog maximaal anderhalf jaar duren, nu is dat twee jaar. Ook gaan de lonen in een aantal sectoren fors omhoog, zoals in de verpleegzorg. Nu verdient personeel daar in de praktijk vaak minder dan het wettelijke minimumloon.


Defensie: Ursula von der Leyen (CDU)

Ursula von der Leyen blijft op haar ministerspost, ondanks de vele problemen van het Duitse leger. Van onbruikbaar materieel, tot een reeks incidenten waarbij militairen met extreem-rechtse sympathieën betrokken waren. Von der Leyen is bij de troepen niet erg geliefd, niet alleen vanwege haar ongenaakbare voorkomen, maar ook omdat ze haar kritiek op de strijdkrachten vaak publiekelijk ventileert.

Toch geniet ze steeds het vertrouwen van Merkel, die bovendien zo veel mogelijk vrouwen in haar kabinet wil, en die zijn bij de CDU niet zo dik gezaaid.

Een deel van het begrotingsoverschot van 46 miljard euro zal dit jaar nog ten goede komen aan het leger, de Bundeswehr, en ook de komende jaren zal Duitsland meer uitgeven aan z'n strijdkrachten. De SPD was daar eerst op tegen, maar nu is er een compromis. Eenzelfde bedrag als er bijkomt bij Defensie, gaat ook naar het ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking, geleid door de CSU. Van dat geld wil het leger vooral het vele verouderde materieel vervangen.

Ondanks dit alles zal ket kabinet niet in totaal 2 procent van het bbp uitgeven aan het leger, om te voldoen aan de Navo-norm, iets wat de CDU eigenlijk wilde. Nu zit Duitsland op 1,2 procent.

Heikel punt in de onderhandelingen was de levering van militair materieel aan omstreden regimes, zoals dat van Saoedi-Arabië. De nieuwe regering heeft besloten om vanaf nu geen wapens meer te leveren aan partijen die betrokken zijn bij de oorlog in Jemen. Maar orders voor militair materieel die al aangenomen waren, worden nog wel uitgevoerd.

Ursula von der Leyen. Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden