CDA krijgt harde klappen in traditionele bolwerken

De statenverkiezingen mogen dan vooral een landelijke lading hebben gekregen, ook in de provincies zijn gevoelige klappen gevallen. In het Noorden en in Zeeland vielen de verschuivingen relatief mee, al glorieerde de VVD ook daar ten koste van PvdA, CDA en D66....

Van onze verslaggevers

AMSTERDAM

'Ik constateer dat het terugwinnen van vertrouwen langer duurt dan een paar maanden campagne voeren', zegt CDA-lijsttrekker P. van Geel uit Noord-Brabant. De dag na de desastreuze nederlaag van zijn partij heeft Van Geel een gevoel van katterigheid. Het CDA verloor twaalf van de 37 statenzetels en daarmee de absolute meerderheid die het in de provincie sinds mensenheugenis had.

Bij de VVD, de grote winnaar in Brabant, heerst euforie. De partij ging van tien naar 22 zetels. Lijsttrekker H. Huijbregts kan er nog steeds niet over uit. 'Overweldigend', vindt ze het. Door de winst heeft men zich ten langen leste onder het juk van het CDA uitgewerkt. 'Er is nu eindelijk evenwicht.'

PvdA-lijsttrekker T. Doesburg in Gelderland had een verlies ingecalculeerd. Maar zo erg, nee, dat niet. 'Laten we eerlijk zijn', zegt Doesburg, 'als ze willen, kunnen CDA en VVD alleen een college vormen. PvdA en D66 zijn in wezen overbodig geworden.'

VVD-lijsttrekker en gedeputeerde J. de Bondt lijkt het lot van de democraten echter al te hebben bezegeld. 'Ik vind ze nu wel erg klein geworden', zegt hij met de arrogantie van de overwinnaar.

Het CDA leed in Limburg een nog gevoeliger nederlaag dan in de rest van Nederland. Het verlies lag er op 13,2 procent, dat is 4 procent meer dan elders.

Limburg zal waarschijnlijk kiezen voor een brede coalitie van opnieuw CDA, VVD en PvdA. Alleen moet het CDA deze keer een gedeputeerde bij de VVD inleveren, waardoor vermoedelijk een bestuursverhouding ontstaat van drie gedeputeerden voor het CDA, twee voor de VVD en twee voor de PvdA.

In de enige provincie waar het CDA tot nu toe buiten Gedeputeerde Staten bleef, Zuid-Holland, maken de christen-democraten, ondanks een fors verlies, nu juist weer een kans om in het college terug te keren. Zuid-Holland was de enige provincie waar Gedeputeerde Staten 'paars' waren. Dat kan zo blijven, maar zeker is dat niet, want de VVD is met 28 zetels veruit de grootste geworden, en coalitiegenoot D66 is, net als in de andere provincies, gekelderd.

Noord-Holland prees zich voor de verkiezingen gelukkig met een gelijkwaardige zetelverdeling in het college van GS: CDA, PvdA, VVD en D66 (respectievelijk twintig, zeventien, zeventien en zestien statenzetels) hadden er ieder twee.

'Er zal in ieder geval iets veranderen', zegt een GS-lid. 'Wat en hoe, dat zal de komende discussie moeten leren.' De VVD zal, hoe dan ook, beter bedeeld moeten worden. Ofwel door een sterkere positie in een drie-partijencollege, ofwel door er in de bestaande coalitie een zetel bij te krijgen.

Ook in Utrecht waren de zetels bij Gedeputeerde Staten gelijkelijk verdeeld, maar dan over CDA, PvdA en VVD.

De VVD is, dank zij acht zetels winst, veruit de grootste partij, gevolgd door het CDA, dat zeven zetels verloor. De VVD kan het alleen af met het CDA, maar streeft naar een zo breed mogelijke coalitie.

Oud CD-lid Vreeswijk verloor zijn zetel, waardoor er nu geen extreem-rechtse partijen meer in de Staten vertegenwoordigd zijn.

Dezelfde gelijke verdeling als in Utrecht hadden Gedeputeerde Staten in Flevoland. CDA, PvdA en VVD leverden ieder een gedeputeerde. Ook daar was D66 niet vertegenwoordigd in het college, en ook daar is de onderhandelingspositie van de Democraten er niet sterker op geworden, nu ze met vijf zetels de kleinste van de vier grote partijen vormen, waar VVD, CDA en PvdA respectievelijk veertien, acht en zeven zetels hebben.

In Overijssel verliest het CDA, maar blijft het met 21 zetels de grootste partij, terwijl de eerdere tweede positie van de PvdA wordt overgenomen door de VVD, die nu op vijftien zetels komt. De VVD zal dan ook waarschijnlijk een extra GS-zetel opeisen, ten koste van de sociaal-democraten, die zakken naar elf zetels. D66 dat eerder acht zetels bezat, één meer dan de VVD, valt terug naar vijf zetels en zal ook nu geen gedeputeerde leveren.

De ene gedeputeerde die D66 in Zeeland leverde, zal het veld moeten ruimen, nu de partij is teruggevallen tot drie zetels en tot de kleintjes is gaan behoren. De gedeputeerde zal het vast aan de VVD moeten overlaten, die nu met twaalf zetels de grootste partij van Zeeland is geworden. Daarmee is het CDA, dat van dertien naar tien zetels daalde, van de eerste postitie verdreven.

Ook in de drie noordelijke provincies werd de landelijke tendens doorgetrokken, zij het in iets mindere mate wat het verlies van PvdA en CDA betreft. Maar de VVD klopt aan de poort van deze traditionele politieke bastions in Friesland, Groningen en Drenthe. D66 verloor ook in het Noorden dramatisch. De Democraten zakten in Groningen van negen naar vijf zetels, in Friesland van zes naar drie en in Drenthe van acht naar vijf.

Vooral in de provincie Groningen kan de collegevorming op een boeiende strijd uitdraaien. Procentueel is de VVD (19,1) het CDA (18,9) voorbijgestreefd als tweede partij. Beide hebben in de nieuwe Provinciale Staten elf zetels, voor de VVD een winst van vier, voor het CDA een verlies van drie. In het oude college van Gedeputeerde Staten had het CDA twee zetels en de VVD één. De PvdA hoeft zich na het verlies van slechts één zetel (van zeventien naar zestien) niet moreel verplicht te voelen een van de drie gedeputeerden op te geven.

In Friesland, waar de opkomst van 58 procent de hoogste was van het land, is de VVD van zes op elf zetels gekomen. Het CDA bleef de grootste partij met zeventien zetels en de PvdA de tweede, met veertien zetels. Beide verloren twee zetels. Het CDA had drie gedeputeerden, de PvdA twee en de VVD één.

In Drenthe is de VVD het CDA nog duidelijker dan in Groningen als tweede partij voorbijgestreefd, niet alleen procentueel (24,5 tegen 20,5) maar ook in zeteltal (dertien tegen elf). De PvdA moest drie van de zeventien zetels inleveren. D66 verdwijnt waarschijnlijk uit het college, waardoor PvdA, CDA en VVD elk op twee zetels zouden komen. Mogelijk levert het CDA een gedeputeerde in, zodat D66 mag blijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.