CDA is de tweede partij van het land, maar vooralsnog wel met twee anderen

De CDA'ers, verzameld in De Remise, een voormalige tramremise in Den Haag, reageerden met een korte juichkreet op de 19 zetels van de exitpoll. Kort, want wat moeten ze ervan denken dat twee andere partijen evenveel zetels hebben als het CDA?

CDA-lijsttrekker Sybrand Buma jut zijn aanhangers op. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Zat er misschien toch niet meer in? Een duidelijke tweede politieke partij is er nu niet en daar was het CDA wel in gaan geloven de afgelopen drie weken. 'We hebben de weg omhoog gevonden', concludeerde nummer 5 Madeleine van Toorenburg, 'dat is voor het CDA het belangrijkste.' Ook nummer 2, Mona Keijzer, zag vooral de zonzijde: 'We gaan van 13 zetels naar 19, dat is gewoon de helft erbij hé.'

Tot januari dit jaar schommelde het CDA in de peilingen jarenlang rond de 16 zetels. De opmars begon amper drie weken voor de verkiezingen. Van 15 zetels ging het in de laatste peiling van dinsdag naar 20 - 19 á 21 dus. De onderkant van die peiling werd bewaarheid.

Toen de campagne uiteindelijk - laat - op stoom kwam, werd lijsttrekker Sybrand Buma zichtbaarder. Buma, die langer in het Tweede Kamergebouw werkt dan wie ook, werd voor veel kiezers een ontdekking - een new kid on the block van middelbare leeftijd. Ook enigszins een vluchtheuvel voor rechtsgeoriënteerde kiezers die vreesden vermalen te worden tussen VVD en PVV. Een situatie vergelijkbaar met 2002 toen CDA'er Balkenende met electoraal succes oprees uit de door Pim Fortuyn benoemde puinhopen van Paars.

Wat volgens het CDA het meest van invloed op de uitslag is geweest is het de afgelopen vierenhalf jaar halsstarrig mijden van de achterkamertjes. Het tweede kabinet van Mark Rutte begon met de premisse dat alle partijen tussen de uitersten VVD en PvdA wel mee zouden doen met de plannen. Dat was nodig wegens het ontbreken van een VVD-PvdA-meerderheid in de Eerste Kamer. D66, ChristenUnie, SGP en GroenLinks hielpen het kabinet uit de brand, maar het CDA niet.

Gezien de geschiedenis van deze bestuurderspartij pur sang en haar voorgangers is dat een stijlbreuk. Die werd nog eens geaccentueerd doordat het oppositievoeren de 13-koppige fractie de afgelopen 4,5 jaar steeds beter afging, met een glansrol voor allesweter en -kunner Pieter Omtzigt, die nota bene vanaf een onverkiesbare plek de Kamer inkwam.

De verkiezingsavond van het CDA. Beeld Raymond Rutting/de Volkskrant
Mona Keijzer op de verkiezingsavond van het CDA. Beeld Raymond Rutting/de Volkskrant

Vanaf de slechtste verkiezingsuitslag aller tijden in 2012 voer het CDA met Buma een consistente koers. De rechts-conservatieve vleugel van de partij kreeg de overhand, er werden zeven standpunten geformuleerd waaraan de partij heeft weten vast te houden en partijcoryfeeën liepen Buma niet voor de voeten - misschien op oud-premier Van Agt na met zijn strijd voor de Palestijnse zaak. En doordat Buma nergens aan meedeed, maakte hij geen vuile handen en hoefde hij zijn standpunten niet aan te passen aan samenwerkende partijen.

In de campagne zette CDA-leider Sybrand Buma de 'niet meedoen-koers' voort en sprak geen voorkeur uit voor mogelijke coalitiepartners. Buma voerde bijna tot het einde een solide fatsoenscampagne over rechts om kiezers weg te lokken bij de VVD en de PVV. Ankerpunten: maatschappelijke dienstplicht voor jongeren, op school staand het Wilhelmus zingen, waarborgen van Nederlandse tradities, zoals het koningshuis en het tweede paspoort inleveren.

Mona Keijzer en Madeleine van Toorenburg tijdens de verkiezingsavond van het CDA. Beeld anp

Op zich een mooi haakje voor identiteit en loyaliteit, dat tweede paspoort. Maar het werd tricky, zeker met de finish in zicht. De CDA-leider had kunnen voorzien dat hij de vraag zou krijgen of de koningin die ook in moeten leveren - wat Argentinië niet toestaat. Buma zei ja. Zeker een CDA'er moet de handen niet branden aan het koningshuis. Heeft Buma's Máxima-blunder het resultaat bepaald? Heeft de lijsttrekker daarmee eigenhandig de positie van afgetekend tweede partij om zeep geholpen? De ironie is dat naarmate het CDA steeg in de peilingen, Buma met steeds minder twijfel verkondigde dat hij de volgende minister-president wordt. Zo niet, dan ben ik ontroostbaar, zei Buma met het uitgestreken gezicht dat hij normaal gesproken opzet als hij een voor weinigen begrijpelijke grap heeft gemaakt.

De voorlopige uitslag, 19 zetels, wordt dan wel kort gevierd, maar het is de op één na slechtste uit de 37-jarige geschiedenis van het CDA, als de exitpoll de uiteindelijke uitslag wordt. In 2010 behaalde de partij 21 zetels, in 2012 gevolgd door het dieptepunt van 13. Een strohalm is dat het CDA bij exitpolls soms wordt onderschat. En dat één zeteltje erbij het CDA alsnog nummer twee kan maken.

Leden tijdens de verkiezingsavond van het CDA in De Remise na de Tweede Kamerverkiezingen. Beeld ANP

Hoe ging het er bij de andere partijen aan toe?

VVD
Een partij die optimisme tot motto heeft verheven, hoort een verlies met gejuich te begroeten. Dus wordt er gejoeld in het WTC, als voor de VVD een verlies van tien zetels wordt voorspeld. 'Fantastisch resultaat'.

PVV
De afwezigheidscampagne van Geert Wilders heeft zijn PVV in de prognose van de einduitslag 20 zetels opgeleverd. De voorspelde tweestrijd met de VVD is in een nederlaag geëindigd.

D66
Het Torentje wordt het niet, zoals Alexander Pechtold zo vurig hoopte. Maar een monsterzege is het wel voor D66.

PvdA
De totale shock overheerste. 'Het voelt onrechtvaardig', zei Dijsselbloem. Dat er gepraat gaat worden, staat wel vast. Over lijsttrekker Lodewijk Asscher, die zelf sprak over 'een bittere, traumatische avond'.

GroenLinks
'Dit', zegt Jesse Klaver, lijsttrekker van GroenLinks, 'is een overwinning om trots op te zijn. We hebben meer zetels gewonnen dan we ooit in de Kamer hadden. Maar we zijn pas net begonnen. You ain't seen nothing yet.'

SP
Emile Roemer oogt nog net zo veerkrachtig als aan het begin van een uitputtende verkiezingscampagne, hoewel de SP en winnen op landelijk niveau zich kennelijk slecht met elkaar laten verenigen.

50Plus
Henk Krol betreedt dansend de zaal waar 50Plus de verkiezingsavond doorbrengt. 'Lieve mensen, we zijn verdubbeld!'

Denk
De compromisloze houding is beloond.

Forum voor Democratie
Baudet snoerde zijn tegenstanders in zijn overwinningsspeech met zichtbaar genoegen de mond.

Partij voor de Dieren
'Groene politiek heeft gewonnen'.

Artikel 1
'Ook nul zetels is winst'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden