CDA bijna even vaak in coalitie als lokale partij

De christen-democraten komen in bijna evenveel colleges als de grote winnaar van de gemeenteraadsverkiezingen, de lokale partijen, blijkt uit Volkskrant-onderzoek.

Lijsttrekker Karsten Klein van het CDA in Den Haag. Beeld anp

Het CDA is de grote winnaar aan het worden van de onderhandelingen over de gemeentebesturen voor de komende jaren. De partij moet het in de Tweede Kamer doen met slechts 13 zetels, maar neemt plaats in ruim tweederde van de gemeentelijke coalities. Voor de PvdA dreunt de nederlaag bij de gemeenteraadsverkiezingen na: de partij komt in minder dan eenderde van de colleges. De afgelopen vier jaar zat de PvdA in de helft van alle colleges van B&W.

Dat blijkt uit een inventarisatie van de Volkskrant van de collegeonderhandelingen in de 380 gemeenten waar op 19 maart verkiezingen zijn geweest. In 149 gemeenten zijn die besprekingen afgerond, in nog eens 125 is de samenstelling van de coalitie zo goed als zeker.

D66 was de grote winnaar op 19 maart. Die partij komt in bijna eenderde van de colleges van B&W. Voor verliezer VVD is dat de helft. De twee liberale partijen behaalden vorige maand vrijwel dezelfde score: de VVD kwam op 11,9 procent, D66 op 11,8 procent van de stemmen.

D66-leider Pechtold op de avond van de uitslagen. Beeld anp

Grote steden
Het verschil tussen beide partijen is dat D66 vaker dan de VVD meebestuurt in de grotere steden, waar de partij het ook bij de verkiezingen goed deed. Van alle Nederlandse inwoners krijgt straks 60 procent een D66-wethouder, terwijl de VVD-wethouders het met 50 procent van de bevolking moeten doen.

Ook SP en GroenLinks gedijen het best in de grotere steden. De SP deed in maart in 118 gemeenten mee, GroenLinks in 180. Ze komen niet in bijzonder veel colleges, maar 'bedienen' daar wel twee keer zo veel kiezers mee. Bijna een kwart daarvan krijgt een wethouder van SP of GroenLinks.

Van de landelijke partijen was het CDA met 14,3 procent van de stemmen de grootste bij de gemeenteraadsverkiezingen. Met een CDA-wethouder in 70 procent van de gemeenten wisten de christen-democraten dat resultaat effectief te verzilveren in de collegeonderhandelingen. Zeker in vergelijking met hun directe concurrenten, de lokale partijen.

Bij elkaar opgeteld haalden alle lokale partijen samen ruim twee keer zo veel stemmen als het CDA. Beide partijen gaan toch in ongeveer evenveel colleges zitten en gaan dat doen voor ongeveer evenveel inwoners. In de 274 gemeenten waar coalities (bijna) zijn gevormd, wonen 12,4 miljoen mensen. Daarvan krijgen er bijna 8 miljoen een lokale of een CDA-wethouder.

Minister Ploumen, staatssecretaris Van Rijn en Eerste Kamerlid Barth (van links naar rechts) tijdens de uitslagenavond van de PvdA in Amsterdam. Beeld anp

Verdubbeling CU en SGP
Opvallend is het presteren van de ChristenUnie en SGP die hun wethoudersposten gaan verdubbelen. Ze trekken meestal samen op en zaten de afgelopen vier jaar in hooguit 14 van elke honderd colleges.

ChristenUnie en SGP boekten bescheiden verkiezingswinsten, maar scoren nu eclatante zeges bij de onderhandelingen: in bijna eenderde daarvan komt een wethouder van ChristenUnie en/of SGP.

Bij de partij vinden ze dat een logisch gevolg van de opstelling van de ChristenUnie in het 'landelijke' Den Haag. 'Daar krijgen we veel voor elkaar met weinig zetels', legt een woordvoerder uit, doelend op de deelname van de ChristenUnie aan de 'constructieve oppositie', de C3. 'Dat laten we landelijk zien en dat dna neem je dan mee de collegeonderhandelingen in.'

Van sturing door het landelijke partijbureau is bij de ChristenUnie geen sprake. 'Het is bij ons bottom-up, we ondersteunen als we daarom worden gevraagd.'

Hetzelfde geldt voor het CDA, dat immers 'subsidiariteit' in de genen heeft zitten; de verantwoordelijkheid moet op het laagst mogelijke niveau worden neergelegd. De lokale onderhandelaars zijn bij het CDA de baas en laten zich volgens het partijbestuur geen directieven van het partijbureau welgevallen.

Coach
Bij D66 zijn de onderhandelingscursussen voor de nu gaande collegebesprekingen al in de zomer begonnen. Alle D66-onderhandelaars die meedoen in de veertig grootste steden hebben een coach toegewezen gekregen. En de ondersteuning die het landelijke partijbureau geeft, is weliswaar op verzoek van de lokale D66-afdelingen in te schakelen, maar ze worden met zachte hand gedwongen daarvan gebruik te maken. 'Dat doen ze bijna allemaal', zegt een woordvoerder. 'We lokken het uit.'

VVD/PvdA komt lokaal maar weinig voor

De samenwerking van de tegenpolen VVD en PvdA in politiek Den Haag strekt de lokale partijgenoten niet tot voorbeeld. In maar 15 procent van de nieuwe colleges zitten de partijen allebei. VVD en PvdA zetelen in de Trêveszaal met z'n tweeën, maar in de gemeenten zitten er altijd een of meerdere andere partijen bij.

Het alternatief voor de PvdA is vooral D66, de grote winnaar van de verkiezingen van 19 maart. Dat zegt meer over de PvdA dan D66, want de Democraten gaan volmaakt even makkelijk over links als over rechts als over lokaal. Althans: verspreid over alle colleges waarin D66 zitting heeft genomen of gaat nemen, zitten evenveel wethouders van VVD-, CDA-, lokale of linkse (PvdA, GroenLinks) huize.

Het CDA lijkt de linkse partijen waar mogelijk te mijden. In eenderde van de colleges waarin de christen-democraten zitten, zit ook een PvdA'er. Van D66 moet het CDA nog minder hebben. Liever doet het CDA zaken met de VVD, de ChristenUnie of SGP. Maar het best kan een CDA-wethouder door één deur met collega's van lokale partijen.

VVD/PvdA komt lokaal maar weinig voor

De samenwerking van de tegenpolen VVD en PvdA in politiek Den Haag strekt de lokale partijgenoten niet tot voorbeeld. In maar 15 procent van de nieuwe colleges zitten de partijen allebei. VVD en PvdA zetelen in de Trêveszaal met z'n tweeën, maar in de gemeenten zitten er altijd een of meerdere andere partijen bij.
Het alternatief voor de PvdA is vooral D66, de grote winnaar van de verkiezingen van 19 maart. Dat zegt meer over de PvdA dan D66, want de Democraten gaan volmaakt even makkelijk over links als over rechts als over lokaal. Althans: verspreid over alle colleges waarin D66 zitting heeft genomen of gaat nemen, zitten evenveel wethouders van VVD-, CDA-, lokale of linkse (PvdA, GroenLinks) huize.
Het CDA lijkt de linkse partijen waar mogelijk te mijden. In eenderde van de colleges waarin de christen-democraten zitten, zit ook een PvdA'er. Van D66 moet het CDA nog minder hebben. Liever doet het CDA zaken met de VVD, de ChristenUnie of SGP. Maar het best kan een CDA-wethouder door één deur met collega's van lokale partijen.

Verkiezingsaffiches in Zoetermeer. Beeld anp
Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden