Catalonië daagt uit, Spanje geeft geen millimeter toe

Referendum leidt tot ongekende krachtmeting tussen de Catalaanse en Spaanse regering

De Catalaanse en Spaanse regering gaan snoeihard de confrontatie aan in aanloop naar het omstreden Catalaanse referendum over onafhankelijkheid. Vandaag houden de Catalanen een massale demonstratie op hun nationale feestdag.

Voorstanders van het referendum over Catalaanse afscheiding demonstreren bij de krant El Valenc, waar de Spaanse Guardia Civil zaterdag een inval heeft gedaan. Beeld AFP

Luister, Catalonië. Luister, Spanje. Vier gezaghebbende oudgedienden, onder wie twee ex-ministers, presenteerden vorige week een boek met die titel. Bijna niemand luisterde op dat moment. Spanje en Catalonië vlogen elkaar in de haren over de omstreden referendumwet die net in het Catalaans parlement is aangenomen.

Die wet was het startschot voor een botsing tussen Catalonië en Spanje die zijn weerga niet kent. Catalonië daagt uit, Spanje geeft geen millimeter toe. Het maakt de Catalanen vóór onafhankelijkheid nog bozer dan ze al waren - en dat terwijl ze zich vandaag opmaken voor een grote demonstratie, traditiegetrouw op de Catalaanse nationale feestdag.

Geen van beide kanten is van plan naar de ander te luisteren. 'De gemiddelde burger denkt dat wie praat gelijk heeft', diagnosticeerde een van de schrijvers van Luister, Catalonië. Luister Spanje. Maar achter de felle tweestrijd zit ook gewoon een koele berekening.

Hoe harder Spanje optreedt, hoe meer Catalanen hun heil zullen zoeken bij partijen die de onafhankelijkheid propageren. En hoe luider de Catalaanse roep om onafhankelijkheid wordt, hoe groter het verlangen elders in Spanje wordt naar een partij die de eenheid van het land streng bewaakt vanuit een centraal machtscentrum. Laat nu net de rechtse partij van Mariano Rajoy, die Spanje regeert, daarin uitblinken.

De meeste bewindslieden, ook Rajoy, dragen herinneringen mee aan de onderdrukking van het Baskische onafhankelijkheidsstreven. Ook in de tijd van de ETA weigerde de Volkspartij (Partido Popular, PP) te praten. Uiteindelijk gaf de terreurgroep de gewelddadige onafhankelijkheidsstrijd op. Inmiddels zijn er nog maar weinig Basken die onafhankelijkheid willen.

De PP ziet het Catalaanse referendum in het verlengde van het Baskische geweld: ook nu zouden 'separatisten een einde willen maken aan de democratie', aldus een minister. Ze willen zich immers niet aan de grondwet houden, die Spanje als ondeelbaar ziet. Dat rechtvaardigt een hard optreden.

De pro-onafhankelijkheidscoalitie gelooft inderdaad niet in de 'heilige eenheid van Spanje'. Vooral activistisch-links herkent zich niet in de grondwet uit 1978. Destijds, vlak na het overlijden van Franco, waren politieke partijen beducht voor een nieuwe burgeroorlog. De grondwet wilde voor alles de eenheid bewaken. Daarmee nemen activistisch-linkse politici nu geen genoegen meer. 'We moeten over de muur van het regime van '78 springen', zei een Catalaanse politicus vorige week.

Het leidt tot een ongekende krachtmeting tussen de Catalaanse en Spaanse regering. De vier belangrijkste kwesties en de manieren waarop de kemphanen strijd leveren.

1. De wet

CATALONIË Na allerlei parlementaire capriolen nam Catalonië woensdag een referendumwet aan, waarmee de deelstaat zichzelf de bevoegdheid gaf een bindend referendum te houden. De wet stelt zichzelf bovendien boven de grondwet. Het Catalaanse parlement, met een krappe meerderheid voor onafhankelijkheid, moest snel te werk gaan, zodat de wet niet nog tijdens de behandeling ongeldig werd verklaard door de rechter. Nog dezelfde nacht schreven regiopremier Carles Puigdemont en zijn kabinet het referendum uit.

SPANJE Wat te voorzien was, gebeurde: binnen een dag schortte het Constitutioneel Hof de referendumwet op. Ook het Openbaar Ministerie kwam in actie en diende een aanklacht in tegen Puigdemont en zijn ploeg, evenals tegen de Catalaanse parlementsvoorzitter en de leden van het presidium. Ze kunnen uit hun ambt worden ontheven vanwege ongehoorzaamheid. Als blijkt dat ze publieke middelen hebben gebruikt voor het referendum kan de rechter zelfs een gevangenisstraf opleggen. De Spaanse belastingdienst vroeg vorige week al opheldering over het gebruik van publiek geld voor een filmpje over het referendum - een nogal simpel werkstuk met in beeld een spoorwissel.

2. Stembiljetten en kiezerslijsten

CATALONIË Het was een van de raadsels rond het Catalaans referendum: hoe zou de Catalaanse regering aan een kiezerslijst kunnen komen? Normaal stelt een afdeling van het Nationaal Instituut voor de Statistiek die lijsten op. De Spaanse overheid meent dat die lijsten van haar zijn.

Hoe is niet helemaal duidelijk, maar de Catalaanse regering heeft deze kiezerslijsten toch weten te bemachtigen - en wel de versie van 30 maart 2017. De Catalaanse premier Puigdemont verklaarde dat iedereen mag stemmen die dat bij andere verkiezingen in Catalonië ook mag.

SPANJE De politie kreeg orders alle stembussen, stembiljetten en kiezerslijsten op te sporen en in beslag te nemen. Agenten van de Guardia Civil stelden zich vorige week op bij de uitgang van een drukkerijbedrijf en controleerden alle auto's die het terrein verlieten. Ze vermoedden dat het bedrijf de lijsten met de namen van de kiezers had gedrukt. De Catalaanse regering liet lachend weten dat de agenten 'hun tijd verdeden'.

Dit weekend vielen de agenten dezelfde drukkerij binnen, evenals een plaatselijke krant, waarvan werd vermoed dat die een rol speelde bij het drukwerk voor het referendum. Demonstranten verzamelden zich rond de agenten en riepen dat ze wilden stemmen. De Catalaanse regering moedigde de protesten tegen de politie aan. 'Dit is de houding die je moet hebben de komende dagen, met blijdschap, overtuiging en op een vreedzame manier het Catalaanse recht om te stemmen verdedigen', aldus een van de deelstaatbestuurders.

3. De stemlokalen

CATALONIË De 948 Catalaanse burgemeesters kregen vorige week 48 uur om te bevestigen dat ze de stemlokalen beschikbaar zouden stellen. Ze hadden daarover een brief ontvangen van de Catalaanse premier Puigdemont. Veel van die burgemeesters aarzelden niet. Nog dezelfde dag kon Puigdemont melden dat hij uit 560 (vooral kleinere) gemeenten een positief antwoord had vernomen.

De grote vraag was: wat doet Ada Colau, de burgemeester van Barcelona? Eerst liet Colau weten dat de stemlokalen beschikbaar waren. Maar zodra de referendumwet ongeldig was verklaard, werd ze voorzichtiger. Ze heeft bij Puigdemont de vraag neergelegd hoe hij ervoor gaat zorgen dat 'instituut noch ambtenaren risico lopen'.

SPANJE Ook vanuit Madrid werd een brief gestuurd aan de gemeenten, maar dan met een tegengestelde boodschap: het referendum en alle voorbereidingen daarop zijn verboden, 'zoals het Constitutioneel Hof een- en andermaal heeft uitgesproken'. 'Vandaag wil ik u onze stevige steun en onwankelbaar vertrouwen laten blijken voor het respecteren van de wet', schreef de staatssecretaris van dienst. Lees: wetsovertreders worden zonder pardon vervolgd.

4. De strijd om politie en ambtenaren

CATALONIË De Catalaanse ambtenaren bevinden zich 'tussen de muur en het zwaard', zoals de uitdrukking in het Spaans luidt. Met andere woorden: ze zitten klem, tussen hun Spaanse en Catalaanse bazen. De Catalaanse regering zegt dat de ambtenaren niets kan gebeuren als ze meewerken aan het referendum. Sterker nog: ze heeft beloofd dat de Catalaanse politie zal garanderen dat burgers op 1 oktober kunnen gaan stemmen.

SPANJE De Catalaanse politiek, alle hoge ambtenaren, de publieke radio en tv: allemaal kregen ze de waarschuwing dat ze een delict zouden begaan als ze helpen bij het organiseren van het referendum. Dat gebeurde door het Constitutioneel Hof, na een verzoek van de Spaanse regering. Een van de vakbonden van de Catalaanse politie liet weten daarvoor te zwichten. 'Voor elke agent heeft ongehoorzaamheid zware consequenties', zei hij. 'Het is net als bij huisuitzettingen, we moeten ons aan de wet houden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.