Catalanen willen respect voor hun solidariteit

Ze dragen onevenredig veel af aan de Spaanse staatskas, vinden de Catalanen. Mogen ze in ruil daarvoor iets meer waardering en een ruime mate van zelf-beschikking? Vandaar hun strijd om een referendum over afscheiding te houden.

BARCELONA - Na de dood van de Spaanse dictator generaal Franco zochten de leiders van Catalonië vergeefs naar een toilet in het statige gebouw van de Generalitat in Barcelona. Na veertig jaar dictatuur en onderdrukking van de Catalaanse cultuur hadden ze hun oude paleis terug, maar het gebouw was sterk verwaarloosd.


Nu broedt Artur Mas, de president van het regiobestuur van Catalonië, in het prachtig gerestaureerde gebouw op plannen om Catalonië definitief uit de omarming van Spanje te bevrijden.


In navolging van Schotland, dat in september een referendum over onafhankelijkheid houdt, wil Mas de Catalanen op 9 november vragen of zij bij Spanje willen blijven of voor onafhankelijkheid kiezen.

Opiniepeilingen

Mas voelt zich gesterkt door de omslag die zich de afgelopen jaren heeft voltrokken onder de Catalanen. Nog maar enkele jaren geleden was er slechts weinig steun voor onafhankelijkheid, maar volgens opiniepeilingen is nu bijna de helft van de Catalanen vóór. Maar het voornaamste is volgens Mas dat zo'n 80 procent van de Catalanen in ieder geval de kans wil krijgen zich per referendum uit te spreken over de kwestie.


De Catalaanse regiopresident beloofde het referendum uit te schrijven, nadat in 2012 anderhalf miljoen Catalanen de straat op waren gegaan om voor onafhankelijkheid te demonstreren. Daarbij speelde de economische crisis een rol. Zeker in economisch moeilijke jaren vinden veel Catalanen dat hun relatief welvarende regio te veel aan de rest van Spanje moet bijdragen.


Volgens de Catalaanse minister van Financiën Andreu Mas-Colell droeg Catalonië in 2011 liefst 7,7 procent van zijn bnp af aan Madrid. Maar volgens Mas-Colell gaat het niet alleen om geld. 'De klachten van Catalonië zijn al heel oud. Het gaat om respect, identiteit en het recht op zelfbeschikking', zegt hij. 'Wij betalen heel veel uit solidariteit met de rest van Spanje. Daarvoor willen we iets terug krijgen, in een andere munt: respect.'


De druppel die voor veel Catalanen de emmer deed overlopen, was volgens regiopresident Mas de uitspraak van het Spaanse Constitutioneel Hof in 2010 over het nieuwe autonomiestatuut voor Catalonië. Dat had de zegen gekregen van het Spaanse parlement en was per referendum goedgekeurd door de Catalanen. Maar het Hof, dat erbij was gehaald door de conservatieve Partido Popular, snoeide een reeks maatregelen die Catalonië meer autonomie verleenden terug. Wat veel Catalanen vooral stak was dat het Hof oordeelde dat de preambule van het statuut, waarin Catalonië een 'natie' werd genoemd, geen rechtsgeldigheid had.


Of het ooit tot een volksstemming zal komen, is nog de vraag. In april stemde het Spaanse parlement met overweldigende meerderheid tegen het houden van het Catalaanse referendum. Volgens de Spaanse premier Mariano Rajoy biedt de grondwet geen ruimte voor het houden van een referendum over afscheiding. Toch is Mas, gesteund door de meeste partijen in Catalonië, vastbesloten op 9 november een volksstemming te houden. In plaats van een referendum stelt het Catalaanse regiobestuur nu een raadplegende, niet-bindende volksstemming voor.

Constitutioneel Hof

Maar ook dat is onzeker. 'Er kunnen twee dingen gebeuren', zegt Mas. 'Het beste scenario is dat de regering in Madrid ons die stemming laat houden, omdat die toch niet bindend is. In het ergste geval stapt de regering naar het Constitutioneel Hof om een verbod te vragen.' Maar ook daardoor zal het Catalaanse regiobestuur zich volgens hem niet laten afschrikken. 'Als het Constitutioneel Hof het verbiedt, zal ik vervroegde verkiezingen uitschrijven', verzekert hij. 'Op die manier zullen we alsnog een antwoord krijgen op de twee vragen die we in het referendum aan de bevolking wilden voorleggen: Wilt u dat Catalonië een staat wordt? En: Wilt u dat Catalonië een onafhankelijk staat wordt?'


Als de meerderheid zich dan voor onafhankelijkheid uitspreekt, wil Mas met Madrid onderhandelen, maar alleen over de vraag hoe de overgang naar onafhankelijkheid moet verlopen. Mochten die onderhandelingen vastlopen, dan sluiten de voorstanders van onafhankelijkheid niet uit dat de Catalaanse regering eenzijdig de onafhankelijkheid zal uitroepen. Maar mogelijk zal Madrid dan ingrijpen en het regiobestuur naar huis sturen.


'Het onafhankelijkheidsstreven is een uiting van populisme, alsof onafhankelijkheid de oplossing voor alle problemen is', moppert Fernando Sanchez, die voor de Spaanse regeringspartij Partido Popular in het Catalaanse parlement zit. 'Het is de gemakkelijke oplossing: wijs een gemeenschappelijke vijand aan - Madrid - en je bent van alles af.' Hij verwijt de pleitbezorgers van onafhankelijkheid dat ze 'alles kapot willen maken, juist op een moment dat Spanje bezig is op te krabbelen uit een diepe economische crisis'.


De Catalaanse regering zou volgens hem gebruik moeten maken van de troonswisseling in Madrid om te proberen een compromis te vinden. 'Het aantreden van de nieuwe koning biedt de mogelijkheid om opnieuw na te denken over de status van Catalonië. Veel Catalanen voelen zich niet erkend. Dat is een subjectief probleem, maar de troonswisseling schept het klimaat om dat eindelijk op te lossen.'


Regiopresident Mas is sceptisch over de invloed van de nieuwe Spaanse koning Felipe. 'De Catalaanse kwestie staat ongetwijfeld bovenaan de prioriteitenlijst van de nieuwe koning. Maar ik weet niet of hij iets zal kunnen doen. Uiteindelijk is de macht van de koning heel beperkt.'


Mas heeft bovendien weinig fiducie in een compromis met Madrid. 'We kunnen geen enkele overeenkomst met Madrid meer vertrouwen. De ervaring heeft uitgewezen dat als je dat wel hebt, een andere instelling de overeenkomst weer ongedaan kan maken', zegt hij met een verwijzing naar de uitspraak van het Constitutioneel Hof uit 2010.

Zelfbestuur

Minister van Financiën Mas-Colell lijkt iets plooibaarder als het om de mogelijkheid van een compromis met Madrid gaat. 'We willen veel meer zeggenschap hebben', zegt hij. Dat zou volgens hem gezonder zijn voor de Catalaanse economie. 'Als ze ons veel meer zelfbestuur geven, dan zullen we ons uiterst flexibel opstellen. Het gezonde verstand zegt dat we op de een of andere manier een deal zullen bereiken. Maar het conflict zal niet weggaan zonder een deal.'


Enkele buitenlandse bedrijven die in Catalonië actief zijn, hebben hun bedenkingen geuit over de plannen voor onafhankelijkheid. Zij maken zich vooral zorgen over het gevaar dat Catalonië buiten de Europese Unie zal komen te staan, met als gevolg dat het niet meer kan profiteren van de interne markt. Maar volgens Mas-Colell valt de onrust onder de buitenlandse bedrijven wel mee. 'We behoren tot de regio's met de hoogste buitenlandse investeringen. Ik zie geen bewijzen dat de economie onder het politieke proces lijdt'.


Mas is ervan overtuigd dat de EU zich soepel zal opstellen, als het erop aankomt. 'De meerderheid van de EU-landen heeft begrip voor onze wens om een referendum te houden. Als 80 procent van de mensen daarom vraagt, kun je dat niet negeren. Dat wordt breed gedragen, al zullen ze het niet hardop zeggen om Madrid niet voor het hoofd te stoten,' zegt hij.


Van de waarschuwing van Commissievoorzitter José Manuel Barroso dat een onafhankelijk Catalonië niet automatisch lid zal kunnen blijven van de EU, is hij niet onder de indruk. 'Natuurlijk proberen ze vóór het referendum de centrale regering in Madrid te helpen. Maar ná het referendum komen de zaken anders te liggen en moeten ze Catalonië en zichzelf helpen.' Volgens hem is het onwaarschijnlijk dat Brussel Catalonië de deur zal wijzen, ook al gezien de omvang van de Catalaanse economie, die groter is dan de Griekse. 'Bovendien: wij hebben een sterk Europees gevoel. Wij maakten al deel uit van het rijk van Karel de Grote.'


Susana Beltrán van de Societat Civil Catalana, een Catalaanse organisatie die campagne voert tegen de plannen voor onafhankelijkheid, vindt dat Mas en zijn ploeg de situatie veel te rooskleurig voorstellen. 'Zij zeggen dat het allemaal wel zal meevallen als de meerderheid voor onafhankelijkheid stemt, maar dat is helemaal niet zeker. Barroso heeft gewaarschuwd dat we dan buiten de EU komen te staan. Ze denken ook dat Spanje, als het erop aankomt, pragmatisch zal zijn en geen strafmaatregelen zal nemen tegen Catalonië. Maar soms spelen emoties een grote rol. Het kan ook zijn dat Spanje zegt: zoek het verder zelf maar uit!'


Maar zou het niet beter zijn de Catalanen in ieder geval de gelegenheid te geven zich uit te spreken, net als in Schotland? Beltrán: 'Nee, want dat zou tegen de grondwet indruisen. Maar waar ik vooral bang voor ben, is dat Catalonië verscheurd raakt. Nu al zijn er veel families verdeeld over deze kwestie. Voor veel mensen zijn taal en cultuur een emotionele zaak, maar dat geldt ook voor de banden met Spanje. Nu kunnen we er in vrede over praten, maar ik weet niet of die goede relaties zullen standhouden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden