Cassa!

Vernietigende recensies, maar volle filmzalen: een vaste combinatie bij de films van regisseur-producent Johan Nijenhuis. Vandaag gaat zijn nieuwe film Toscaanse Bruiloft in première. Vier elementen uit zijn succesformule.

1 Nuchtere Twent

'Een kinderachtig ratjetoe.' 'De allure van echte pulp, niet door enige ironie ontsierd.' De kritieken die debuterend regisseur Johan Nijenhuis kreeg bij Costa! waren niet mild. Sindsdien is hij zeker gegroeid als regisseur en zijn kinderfilms werden een stuk welwillender beoordeeld, maar woorden als clichématig en oppervlakkig blijven in de recencies terugkeren.


Zure, oude mannen noemde Nijenhuis de filmpers aanvankelijk, ondersteund door de bezoekcijfers. Bij Verliefd op Ibiza werd hij beschouwender: 'Recensenten zijn op zoek naar filmkunst. (...) Maar het grote publiek gaat naar de film om vermaakt te worden.'


Nuchter, pretentieloos, zo presenteert Nijenhuis zich graag. Hij houdt van dialoog. Niet dat hij stilte in een film niet kan appreciëren, maar 'het lemma show, don't tell heeft de uitwas dat je vaak personages ziet die na drie zinnen betekenisvol uit het raam staren'.


Zijn ervaringen bij Goede Tijden, Slechte Tijden en Westenwind maakten hem bovendien pragmatisch. Geen budget voor een helikoptershot tenzij een deel van de inkomsten via sponsoring binnenkomt? Prima - dan schrijft Nijenhuis toch even een Transavia-vliegtuig in de film?


Wat dat betreft vormt de geboren Twent met de Friese producent Klaas de Jong en compagnon Bernard Tulp 'een gouden trio', aldus Monique van Schendelen, die de publiciteit voor hun films verzorgt. 'Ze durven groot te denken, maar zijn te nuchter om het filmavontuur te overschatten.'


Volgens producent De Jong werken ze volgens het 'Amerikaanse systeem'. Eigenlijk is iedereen ondergeschikt aan het doel: een zo groot mogelijk publiek bereiken met een 'on-Nederlands' productieniveau. 'Het is moeilijk regisseurs te vinden die ook zo denken.'


Dat maakt hem wel een beetje een buitenbeentje - iets waarmee Nijenhuis dan weer koketteert. Onlangs noemde hij het werk van Stanley Kubrick 'gedateerd', hij werd omstreden door zijn kritiek op de 'enge' Sint-poster van Dick Maas. Door zijn Twentse roots kan hij buiten de Randstedelijke grenzen kijken, vindt hij. 'Als een acteur zegt: 'Misschien is het leuk als ik hier een lijntje coke doe', snapt hij niet wat voor film we maken. Ik weet dat dat op sommige plekken in het Amsterdamse nachtleven normaal is, maar ik besef ook dat dat personage voor een 18-jarige uit Twente dan meteen een drugsverslaafde is.'


2 Castingkoning

Nijenhuis had een hele riedel meisjes en jongens van de toneelschool laten langskomen voor de rollen van de twintigers die in Costa! vakantiegangers de discotheek in moeten lokken. De ene was nog beter dan de andere natuurlijk. 'Iemand als Hadewych Minis is een fantastische actrice, maar ik kon er geen propper van maken. Van de mensen die ik bij Goede Tijden, Slechte Tijden in huis had, Katja en Georgina, kon dat wel.'


En zo werd Nijenhuis een van de eersten om Nederlandse soapsterren te casten voor een speelfilm, tegen wil en dank. Destijds waarschuwde producent San Fu Maltha hem nog dat er naast de tv-gezichten 'ook mensen in moesten waar het publiek een tientje voor wil betalen', vertelt Nijenhuis. Maar juist de casting van 'soapies' bleek een gouden greep: het Nederlandse publiek ziet blijkbaar graag vertrouwde gezichten in nieuwe situaties.


Voor Verliefd op Ibiza castte hij bijvoorbeeld Jan Kooijman. 'Ik kon er iets anders laten zien', zegt die. 'Ik verliet GTST omdat ik bang was voor het soapstigma; van mijn verdere acteercarrière had ik lage verwachtingen zodat ik niet teleurgesteld zou worden. Maar nu gaat het eigenlijk heel goed.'


Inspirerend was het ook. 'Wij hadden nog nooit zo gecast', vertelt Betty Post van Kemna Casting. 'Dat is zijn kracht. Hij durft bijzondere stappen te zetten, die ook goed uitpakken.' Zo kan hij opeens bedenken dat hij van die ene veertiger in het script toch een twintiger wil maken, waarna Post meteen al haar beoogde kandidaten kan weggooien. 'Dan lezen we snel het script door of het consequenties heeft. Maar als je zegt: dat werkt niet, dan luistert hij ook goed.'


Hij is bovendien sterk in de samenstelling van het acteurstableau, zegt Post. 'Het evenwicht bij zo'n mozaïekfilm is belangrijk: bekende namen, knappe koppen, goede of grappige acteurs. Hier op mijn raam plakken we alle fotootjes. Na uren brainstormen hebben grote verschuivingen plaatsgevonden, maar dan klopt het wel.'


3 Spindoctor

Er gebeuren gekke dingen op de set van Nijenhuis. Bij Verliefd op Ibiza verdwijnt een computer met naaktbeelden van de cast (Nijenhuis in RTL Boulevard: 'Als die maar niet in verkeerde handen valt!') en raakt een acteur bijna zijn wijsvinger kwijt (De Telegraaf: 'Rick Engelkes ontsnapt aan drama').


Voor de opnamen van Toscaanse Bruiloft werd na bemiddeling van de burgemeester de uitvaart van de plotseling overleden dorpsoudste een dagje uitgesteld. (Gelukkig, want 'we hadden al vijftig nonnen en een peperdure regenmachine besteld'.)


Nijenhuis: 'Af en toe zeg ik iets in een interview waarvan ik denk: dit kan wel eens een entertainment-nieuwtje worden. Maar het ligt aan de redacties of het wordt opgepakt.'


Pr-dame Monique van Schendelen, lachend: 'O ja, dan belt hij weer: zou het niet leuk zijn om nog een berichtje te maken over... En dan zeg ik: 'Johan, we hebben gisteren al een persbericht verstuurd.' Soms is hij dan niet te stoppen, maar dat laat ook zien dat hij een man is die tot het uiterste gaat voor zijn films.'


Dat Nijenhuis weet hoe het spel met de media moet worden gespeeld, was al te zien bij Costa! Hij liet online meestemmen over de rolbezetting; via het toen net nieuwe RTL Boulevard maakte hij van de casting een nieuwsgebeurtenis.


Voorpubliciteit, benadrukt Van Schendelen, is voor films die 'niet automatisch vijf sterren krijgen' van levensbelang. De titel van de film moet al voor in het geheugen liggen voordat de recensies verschijnen. 'Dus wordt voor pers die op de set wil langskomen de loper uitgelegd.'


Voor Verliefd op Ibiza en Toscaanse Bruiloft werden journalisten naar de filmlocatie gevlogen voor de presentatie van de cast, waarvan ze natuurlijk uitgebreid verslag deden. 'Zoiets is een enorme organisatie met visagie, een lunch, een vliegtuig. Dat kost een productiedag en daar moet je als maker - de producenten óók - het belang van inzien.'


4 Formuledier

Nijenhuis staat bekend als de man van de beproefde formules - liever gebaande paden dan rare experimenten. Voor Verliefd op Ibiza en Toscaanse Bruiloft greep hij terug op het Costa!- recept: ensemblecast op zonnige locatie, knappe mensen, niet-functioneel bloot. Personages die je in één woord kunt samenvatten. Platte grapjes, conservatieve boodschap.


Vertrouwd, voorspelbaar: 'Maar het lijkt meer een truc dan het is', aldus scenariste Annelou Verboon, die meermaals met Nijenhuis samenwerkte. 'Het idee is bijvoorbeeld: Toscane, daar worden immers de meeste Nederlandse huwelijken in het buitenland gesloten. Dat spreekt mensen blijkbaar aan. Maar het verhaal komt voort uit de personages. En die lijken misschien grotesk of van cardboard te zijn, maar ze zijn altijd gebaseerd op mensen die we kennen. Johan bewaakt dat ze - hoe extreem ze ook zijn - toch menselijk blijven.'


Producent De Jong: 'Het punt is: wat op papier commercieel lijkt, is het meestal niet. Een publieksfilm maken met een afstreeplijstje van succesfactoren, dat werkt niet. Mensen voelen het meteen als het gekunsteld is. Wat het geheim dan is? Het is een onderbuikgevoel, zoiets kun je niet aanleren.'


Het grootste geheim volgens Johan Nijenhuis is dit: hij is zelf het belangrijkste proefkonijn. Zijn films vormen een afspiegeling van wat hij leuk, grappig en ontroerend vindt.


'Je moet je niet laten dicteren door het publiek. Mensen willen toch het liefst iets nieuws zien, verrast worden. Zonder eigen mening en smaak kom je er niet.'


Recensie op pagina V9


nijenhuisfilms:


2001 Costa!


2002 Volle maan


2005 Zoop in Afrika


2006 Zoop in India


2007 Zoop in Zuid-Amerika


2008 Alibi


2010 Foeksia de Miniheks


2011 Bennie Stout


2013 Verliefd op Ibiza


2014 Toscaanse Bruiloft


Typische Nijenhuisdialogen:


Treesje (Georgina Verbaan) 'Wie is er hier nog maagd? Andrea, ben jij nog maagd? En Bobbie, ben jij nog maagd?'


Bobbie (Michiel Huisman) 'Wat denk je nou?'


Treesje 'Ik ben nog wel maagd. Maar ik ga volgend jaar naar de mode-academie en dan is het heel raar om nog maagd te zijn, vind je niet? Daarom laat ik me ontmaagden, deze week.' (uit: Volle Maan)


Frida (Katja Schuurman) 'Er moet iets gebeurd zijn vannacht. Vertel.'


Rens (Daan Schuurmans) 'Ik heb het nog nooit meegemaakt.'


Frida 'Wat geeft dat nou? Het overkomt elke jongen wel een keer, toch?'


Rens 'Wat? Nee, dat niet! Natuurlijk niet! Die werkt altijd!'


Frida 'Nou sorry hoor.'


Rens 'Ik had er geen plezier in.'


Frida 'Geen plezier in?'


Rens 'Nee, geen plezier in.' (uit: Costa!)


Marla (Simone Kleinsma) 'Ik ga even een wijntje drinken in het dorp.'


Tom (Ernst Daniël Smid) 'O, alleen?'


Marla 'Nee, met een oude vlam.'


Bella (Martine Sandifort) 'O meid, de mijne is allang uitgedoofd.'


(Uit: Toscaanse Bruiloft)


Kevin (Jan Kooijman) 'Kan jij mij zien als gewoon Kevin?'


(Uit: Verliefd op Ibiza)


Lizzy (Sanne Vogel) 'Ik wil een jongen zoals jij, maar dan voor mij alleen.'


(Uit: Verliefd op Ibiza)


Bob (Diederik Ebbinge) 'Laat de Romeinse orgie maar beginnen.'


(Uit: Toscaanse Bruiloft)


Dixit cinema NIJENHUIS

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden