Carrière Jan Bom wordt vereeuwigd

De komende week zal het een jaar geleden zijn dat Jan Bom, de Nederlandse kampioen van 1941 en - nauwelijks minder grote triomf - gedeelde derde prijswinnaar van het WK 1956, op 85-jarige leeftijd overleed....

Met Boms dood kwam een einde aan een lange, bijna zeventig(!!) jaar omspannende damcarrière. Want ook nadat hij in 1969 voor de laatste maal aan het toernooi om het Nederlands kampioenschap had deelgenomen, bleef Bom als speler actief binnen en voor zijn vereniging Ons Genoegen (Utrecht). Daarbij etaleerde hij zelfs tot najaar 2000 - zij het met tussenpozen - zijn uitzonderlijke klasse en produceerde hij partijen die gezien mochten worden.

En die, over niet al te lange tijd, ook daadwerkelijk kùnnen en zùllen worden gezien! Om namelijk al het fraais dat Bom de damwereld heeft nagelaten, aan de vergetelheid te ontrukken, hebben tijdgenoten, clubgenoten en/of simpelweg bewonderaars de handen ineengeslagen.

Onder leiding van FMJD-voorzitter èn schoonzoon Wouter van Beek werken zij eendrachtig aan de totstandkoming van een heuse dammersbiografie, die vermoedelijk nog in de zomer van 2002 zal verschijnen!

Uiteraard zou het geen pas geven nu al te verklappen wat men in dat 'Bom-boek' allemaal zal aantreffen. Maar één enkel fragment wil ik de lezer niet onthouden, te weten de winst die Bom in de tweede ronde van het NK 1963 op - uitgerekend! - Van Beek boekte. Dat doe ik enerzijds omdat het een prachtige, met tactische middelen verkregen zege betreft die destijds grote indruk maakte.

Anderzijds maakt de bespreking van dit fragment duidelijk op welke wijze men als analysator zijn voordeel kan doen met de enorme verworvenheden van deze nieuwe tijd: computer-gestuurde damprogramma's als Turbo Dambase en TRUUS!

Zie diagram

Zo stond het na zwarts 32e zet 4-10. In plaats van positioneel te vervolgen (33.40-34 10-15 34.34-30), gaf Bom de partij een volkomen onverwachte wending:

33.42-37?!! 17-22 34.26x17!! 22x42 35.48x37!

Deze volstrekt a-thematische 2x2 ruil steunt op liefst drie tactische pointes. Ik noem de eerste twee:

1) 35...18-22? 36.17-12! 22-27 37.32x21 23x34 38.40x20 16x27 39.20-15! +.

2) 35...10-15 36.39-34! 18-22? 37.34-30 22x11 38.25-20! 14x34 39.40x18 13x22 40.28x6 +.

35...10-15

De meest voor de hand liggende reactie. Maar zoals TRUUS laat zien, kon zwart óók op veld 8 spelen. Bijvoorbeeld 35...3-8 36.28-22? 18x27 37.32x21 16x27 38.17-11 2-7!! 39.11x2 13-18!! 40.2x29 23x41 +. Overigens merkt de computer tegelijkertijd op dat na 35...3-8 36.37-31! 18-22 37.17-11 16x7 38.28x17 alle kansen wel degelijk aan wit zijn. Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor de variant 38...7-12(?) 39.32-28!! 23x34 40.40x20 12x21 41.20-15 21-26 42.15x4 26x37 43.25-20!! 14x25 44.4-10! Ondanks een tijdelijke achterstand van drie schijven staat wit dan op winst, onder meer omdat de (op zich inventieve) wanhoopspoging 44...13-18 45.10x14 37-42 faalt op 46.35-30! 25x34 47.33-29 +.

Vandaar dat zwart het - al met al - niet van 35...3-8? moet hebben maar van 35...2-8(!): de doorbraak 36.28-22 en 38.17-11 (in zekere zin de vierde pijl die wit op zijn boog heeft) blijkt geen werkelijke winstkansen te geven. Wat niet wegneemt dat ook het gespeelde (nog) 35...10-15 correct is.

36.39-34!

Hiermee stelt Bom een nieuwe dreiging aan de orde: 37.34-29! gevolgd door 39.17-11! enz. met dam op 1. Tegen die dreiging kan zwart zich alleen verweren met de meest onooglijke zet waarover hij beschikt, te weten 36...15-20(!!). Van Beek meent het gevaar evenwel met meer alledaagse middelen te kunnen bezweren:

36...14-20? 37.25x14 9x20 38.34-29! 23x34 39.40x29

Bom serveert de derde en laatste pointe van zijn 33e en - vooral - 34e zet uit: de damzet naar 1 is nu niet meer te voorkomen!

39...2-8(?)

Maar het is pas hierna dat wit definitief gewonnen staat: het eindspel van dam-plus-drie tegen zes vijandelijke schijven dat hij langs combinatieve weg op het bord brengt, blijkt in alle varianten uit! Had echter in datzelfde eindspel schijf 8 op veld 2 gestaan en 3 op 9, dan was het volgens TRUUS (want voor een dammer van vlees en bloed is de materie veel te complex om haar zelfs maar bij benadering te kunnen doorgronden) nog net remise geweest!

Met andere woorden: zwart had 39...3-9(!!) 40.17-11 16x7 41.35-30 24x35 42.28-23 19x39 43.38-33 39x28 44.32x1 20-24! 45.29x20 15x24 moeten doen. Na 46.1-34 zijn dan onder (veel) meer de volgende spelgangen mogelijk:

1) 46...2-7? 47.34x1 24-30 48.1-6 30-34 49.37-32 13-18 50.32-27 18-23 51.27-21 23-29 52.21-16 9-13 53.6-17! (alleen zo) 53...13-18 54.16-11! (idem) 54...35-40 55.11-6 34-39!!? (een tactische tegenstoot die net te laat komt) 56.45x12 39-43 57.6-1! en de zwarte dam wordt altijd uitgevangen!

2) 46...13-19! 47.37-31 (47.37-32 35-40!! =) 47...9-13! 48.31-27 35-40!! 49.34-39 19-23! 50.45x34 24-29! 51.34-30 23-28!! 52.39x9 29-33 en wit is het slachtoffer van een bijzonder verraderlijke, want tweevoudige zelf-blokkade: hij kan het doorgebroken stuk op 33 niet meer afstoppen!

40.35-30! 24x35 41.17-11 16x7 42.28-23 19x39 43.38-33 39x28 44.32x1 13-19

Ook nu was 44...20-24(!) 45.29x20 15x24 lastiger geweest, al had wit na 46.1-34! - zoals gezegd - te allen tijde gewonnen. Eén enkel variantjes slechts: 46...13-19 47.37-32! 8-13 48.32-28! 3-9 49.28-22 35-40 50.34-39 9-14 (of ook 50...19-23 51.45x34 24-29 52.34-30 29-34 53.39-43 34x25 54.43-34! 9-14 55.34x20 25x14 56.22-18 met winst op tempo!) 51.45x34 24-29 52.34x23 19x17 53.39x11 13-18 54.11-39 (of - trivialer - 54.11-33 +) 54...14-20 55.39-25! 20-24 56.25-9! 18-23 57.9-13! 24-29 58.13-9-4! enz. +.

Na de tekstzet komt de winst vrijwel automatisch tot stand:

45.1-6! 19-24 46.37-32 24x33 47.6x50 20-24 48.32-27 15-20 49.27-21

Zwart geeft het op.

Hierboven noemde ik Boms 34.26x17!! annex 35.48x37 'volstrekt a-thematisch'. Maar hoe vaak een dergelijke wending, en dan natuurlijk onder op z'n minst enigszins vergelijkbare omstandigheden, nu precies is voorgekomen - dat is iets waar je alleen maar met behulp van Turbo Dambase achter komt.

Welnu. Er blijken - op de ruim 250.000 partijen! - slechts zeven andere praktijkvoorbeelden te bestaan waarin dezelfde 2x2 ruil zich - bij gesloten klassieke structuren - heeft voorgedaan. En in zegge en schrijve één enkel geval (A. Jermakov-Sretenski, halve finales kamp. USSR 1983) ging er van die manoeuvre net zo'n combinatieve kracht uit als in Bom-Van Beek. (Vervang in de diagramstand de witte schijf 25 door een zwarte, haal 10 weg en verplaats 2 en 3 naar 7 en 8.)

Ook Jermakov zou na 36.42-37! 17-22 37.26x17!! 22x42 38.48x37!fraai winnen, zeer fraai zelfs; men zie: 38...8-12 (gedwongen: 38...7-12? faalt op 39-34-29! met dam op 3, en 38...18-22? verliest door het kaatsingslagje 39-34-30! +) 39.17x8 13x2 40.39-34! 25-30 41.34x25 16-21 42.37-31 9-13 43.31-27 21-26 44.25-20! 24x15 45.40-34! 7-12 46.34-30! 2-8 47.45-40 15-20 48.30-24! 20x29 49.33x24 19x30 50.35x24 12-17 51.28x19 8-12 52.19x8 12x3 53.24-19 18-22 54.27x18 26-31 55.18-12 17x8 56.32-27 31x22 57.19-14 22-27 58.14-10 27-31 59.10-5 31-36 60.40-34! 3-9 61.34-29! 8-13 62.29-23! en zwart liet zich het 3x1 motief na 62...9-14 niet meer bewijzen.

Chapeau! Maar zonder de 'stampartij' Bom-Van Beek 1963 was dit juweeltje vermoedelijk voor altijd onopgemerkt gebleven!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden