Carola Schouten: 'Soms zeggen ze: 'U begrijpt het wel, als boerendochter...' Maar ik ben nu minister'

De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in drie thema's

Het pulskor-fiasco, grootschalige mestfraude, schimmige kalverenadministratie. Carola Schouten krijgt het voor haar kiezen als minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

'Als de indruk er is dat ik een sector in een kwaad daglicht heb gezet: allerminst.' Foto Aurélie Geurts / de Volkskrant

1 De vrouw

Twijfel niet aan de intenties van Carola Schouten. Denk niet dat ze alle melkveehouders een lesje heeft willen leren. Of dat ze voor Europa de stoere nieuwe Nederlandse minister van Landbouw wil uithangen. Of dat ze haar bejubelde daadkracht tegen iedereen die bij mestfraude betrokken is nog eens dunnetjes over heeft willen doen. 'Nee, nee, nee.' Als Carola Schouten het gevoel heeft dat aan haar integriteit getwijfeld wordt, gaat ze op het puntje van haar stoel zitten, brengt ze haar gezicht dichter bij die van haar gesprekspartner en zegt ze zacht en op warme toon: 'Ik ben altijd bereid dingen toe te geven die ik niet goed heb gedaan. Ik denk dat je dat ook moet durven als bestuurder.'

Dat de 40-jarige, financieel en sociaal-economische specialist van de ChristenUnie-fractie in de Tweede Kamer 'bestuurder' zou worden, dat ze als vicepremier en minister-van-iets in Rutte III zou plaatsnemen, dat was duidelijk toen ze op dag 100 van de formatie verscheen aan de zijde van partijleider Gert-Jan Segers om voor het eerst in de Stadhouderskamer aan te schuiven. Maar dat ze minister van Landbouw werd, verraste iedereen, haarzelf incluis. De logica werd snel gevonden: Schouten groeide op op de boerderij, een melkveehouderij met 70 koeien.

Hadden we zo vaak 'boerendochter' gehoord als u minister van Sociale Zaken was geworden?
'Opeens was dat een ding, ja. Het werd nooit zo benadrukt, nu wel. Het bepaalt niet hoe ik mijn werk doe, maar ik weet wel hoe het leven op een boerderij is. Ik kan me goed verplaatsen in het harde werken met lijf en ziel - een manier van leven bijna.'

Geboren op 6 oktober 1977 Den Bosch als Cornelia Johanna (Carola) Schouten

1995-2006 Bedrijfskunde, Erasmus Universiteit Rotterdam

2000-2006 Beleidsmedewerker werk en inkomen, ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

2006-2011 Medewerker ChristenUnie-fractie Tweede Kamer

2011-2017 Lid Tweede Kamer

2017-nu Vicepremier en minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Carola Schouten is een alleenstaande moeder van een zoon.

Is het een bepaald type mens, boer?
'Boerderijen zijn gezinsbedrijven die van generatie op generatie overgaan. Boeren werken dag en nacht en worden daar echt niet allemaal heel erg rijk van. Ze moeten hun weg vinden in onzekerheid en afhankelijkheid, met dieren, met regelgeving; ik weet wel hoe dat voelt, ja. Niet helemaal tot in mijn vezels - ik was een kind nog. Het mooie vind ik, dat heb ik wel meegekregen in mijn opvoeding: het aanpakken, niet zeuren, doorgaan, hard werken. Dat zie ik bij boeren en dat snap ik.'

Zien boeren dat in u?
'Soms zeggen ze weleens: u begrijpt het wel, hè. Of: u weet hoe het is. Maar ik ben ook gewoon de minister. We hebben het over de regels en hoe die in de praktijk werken.'

2. De politica

Komt de opvoeding van hard werken op de boerderij nu van pas?
'Het is nog altijd hard werken. Daar is niks mis mee. Je moet doorgaan, ook als het even tegen zit.'

Zat de formatie soms tegen voor de ChristenUnie? Uit de reconstructies bleek dat uw partij steeds voor het blok werd gezet.
'Dat zullen de drie andere partijen ook af en toe gevoeld hebben. Politiek benadrukt niet altijd de mooiste kanten. Het gaat mij erom: kun je accepteren wat er uiteindelijk uit komt? Brengt dat je idealen een stukje dichterbij? Je kunt nooit je verkiezingsprogramma realiseren. Dat doet pijn. Je moet soms compromissen sluiten die echt niet makkelijk zijn. Maar leiden ze ertoe dat het beter wordt, dat is voor mij de vraag. En daarop was ons antwoord als partij een overtuigd 'ja'.'

Is het een voordeel dat u hebt mee-onderhandeld over het regeerakkoord?
'Je moet als vicepremier het complete beleidsterrein kunnen overzien en dan helpt het wel als je daar een paar maanden op hebt zitten zwoegen, ja.'

U bent derde vicepremier. Heeft die functie substantie?
'Je hoofdtaak is het belang van je smaldeel in het kabinet borgen, dus wat wij als ChristenUnie hebben ingebracht in het regeerakkoord. Daarom moet ik overzicht houden over alles wat er speelt.'

Is het een grote stap, van Kamerlid met één of twee medewerkers naar minister verantwoordelijk voor en gezicht van honderden ambtenaren?
'Ik merk nu dat het als Kamerlid veel makkelijker is om allerlei vragen te stellen dan het is als minister om alle goede antwoorden te geven. Wat je zegt als bewindspersoon móét gewoon waar zijn en kloppen.'

3. De voornemens

Als één minister vanaf dag één kloppende antwoorden moest produceren, dan was het Schouten. Er waren vragen over de grootschalige mestfraude in het zuiden van het land, de mogelijke desinvestering voor Nederlandse vissers in de pulskormethode en de vermoedelijke fraude met de kalverenadministratie, die het ministerie zelf openbaarde.

In haar eerste grote Kamerdebat zei Schouten wat ze aantrof op haar departement. 'Ik heb meer dilemma's gezien dan ik ooit voor mogelijk heb gehouden.'

'Consumenten kunnen niet van boeren eisen dat die het anders en beter doen als ze zelf niet bereid zijn om net dat betere stukje vlees te gaan kopen.' Foto Aurélie Geurts / de Volkskrant

Waar doelde u op?
'Het is óf natuur, óf landbouw - het is bijna gepolariseerd. Het mooie is dat het één departement is: Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Dat zijn geen tegenstellingen. Het is mijn ambitie, een erekwestie zelfs, die werelden bij elkaar te brengen. Maar daarin zitten ook die dilemma's.'

Geeft u eens een voorbeeld.
'De maatschappij stelt heel hoge eisen aan de kwaliteit, veiligheid en zekerheid van voedsel. Maar dat vraagt heel veel van boeren. Zij zeggen: betaal ons daar ook naar, anders kunnen wij nooit leveren. Ook consumenten moeten daarin hun verantwoordelijkheid nemen. Zij kunnen niet van boeren eisen dat die het anders en beter doen als ze zelf niet bereid zijn om net dat betere stukje vlees te gaan kopen, in plaats van die kiloknaller die de boer onder druk zet. Dan heeft de consument zijn recht verspeeld kritiek op boeren te leveren. Dan wordt het goedkope kritiek.'

Dat is de markt, toch? Consumenten kun je niet reguleren, boeren wel. U kunt hogere eisen stellen aan stallen en dierenwelzijn. Dan is het voorbij met de stalbranden en kiloknallers.
'De overheid heeft makkelijker een regel bedacht dan dat die in de praktijk wordt uitgevoerd. Als wij een regel bedenken waardoor een boer 100 duizend euro in zijn stal moet investeren, zonder dat daar extra inkomsten tegenover staan, dan maak je het erg ingewikkeld voor ze. We moeten ervoor zorgen dat boeren nog een eerlijke boterham kunnen verdienen, maar op zo'n manier dat natuur en landbouw niet tegenover elkaar komen te staan.'

In het regeerakkoord staat dat het verduurzamen van de landbouw niet gepaard moet gaan met 'volumebeperkende maatregelen', dus minder produceren. Dat is toch geen keuze voor natuur en milieu?
'Het is de kunst om milieudoelen te halen en tegelijkertijd een vitale landbouwsector te houden. In Europa zeggen wij: richt de steun meer op boeren die bijdragen aan maatschappelijke doelen. Want als we van boeren vragen duurzaam te produceren, moeten ze daarvoor worden beloond. Nederland loopt daarin voorop, maar staat tegenover veel EU-landen die willen dat de boeren ongeacht wat ze doen, steun krijgen. Klaar.'

Uw partij is allesbehalve pro-Europees.
'Los van hoe ik tegen Europa aankijk: dáár gebeurt het, daar moet ik mijn stem laten horen. Milieu, landbouw en visserij stoppen niet bij de grens. Ik was deze week bij vissers op Urk en die begrijpen ook heel goed dat de keuzen in Brussel worden gemaakt. Daarom ben ik daar elke maand.'

In januari kwam het ministerie met een persbericht over 'fraudesignalen': melkveehouders zouden door een slimmigheidje in hun administratie melkgevende koeien hebben geregistreerd als niet melkgevend. Die laatste categorie telt maar voor de helft mee in de fosfaatadministratie, waardoor boeren meer dieren konden houden.

Al snel gingen 2.100 boerderijen op slot voor de aan- of afvoer van dieren. 'Elke vorm van fraude is onacceptabel en moet hard worden aangepakt', schreef Schouten aan de Kamer. Alom werd dan ook gesproken over 2.100 'frauderende bedrijven'. Inmiddels heeft het ministerie alweer 1.700 erven gedeblokkeerd en klaagt de boerenstand over een overijverige minister, die 'buitenproportioneel' heeft gehandeld door 'met een kanon op een mug te schieten'.

'Milieu, landbouw en visserij stoppen niet bij de grens.' Foto Aurélie Geurts / de Volkskrant

Was die proactieve houding een signaal naar Europa van: zo kordaat pak ik zaken aan?
'Ik heb het niet voor Europa gedaan. Echt, totaal niet. Ik heb de wettelijke plicht om ervoor te zorgen dat die registratie op orde is.'

Is erkennen dat er iets mis is niet riskant? Het kan ook munitie geven aan Europa.
'Had ik het dan niet moeten doen? Als ik die informatie krijg, kan ik daar niet van wegkijken en móét ik conform de wet acteren. Op het moment dat ik weet dat die registratie niet klopt, heb ik de plicht dat op orde te brengen, juist ook in het belang van de sector zelf. Ik moet vanuit Europa dan boerenbedrijven blokkeren. Liever deed ik het niet. Dit is niet iets wat je lichtzinnig doet. We hebben zelfs gekeken of we in plaats van een bedrijf helemaal te sluiten, mochten beslissen dat ze alleen de verdachte dieren niet meer mocht vervoeren. Maar die speelruimte had ik niet.'

U sprak over de 2.100 boeren en gebruikte woorden als 'knoeien', 'sjoemelen' en 'onacceptabele fraude'. Maar daar hebben die boeren zich verre van schuldig aan gemaakt. Was een voorzichtiger aanpak niet beter geweest?
'Het enige dat ik kon zien was dat de kalverenadministratie bij 2.100 bedrijven niet klopte. Je ziet uitschieters, maar je weet niet of het een fout is of bewust.'

Nu werd het nieuws: kalverenfraude groter dan gedacht.
'Ik heb onderschat wat de impact is geweest door dit zelf zo naar buiten te brengen. Het was echt niet mijn intentie om een hele sector weg te zetten.'

Dit is wel gebeurd, zeggen LTO en boeren die wij spraken.
'Technisch kon ik niet anders - dan moeten ze me een andere wet geven. Maar het beeld dat er sprake was van grootschalige fraude, daar had ik alerter op moeten zijn. Ik had meer moeten kijken van: oké, hoe komt het over, hoe is de communicatie? Dat is mijn verantwoordelijkheid en ik heb onderschat hoe dat is overgekomen.'

Een verontschuldiging naar de boeren dus.
'Ik kan me niet verontschuldigen voor iets dat ik moet doen. Maar als de indruk er is dat ik een sector in een kwaad daglicht heb gezet: allerminst!'

Speelde mee dat u vorig jaar veel lof kreeg voor uw harde aanpak van de mestfraude?
'Nee, nee, nee. Ik denk dat je als bestuurder moet durven onderkennen dat dingen niet altijd gaan zoals ze gaan. Maar ik hoop écht dat er niet aan mijn intenties wordt getwijfeld. Ik heb dit nooit willen gebruiken om aan Europa te laten zien: kijk eens hoe stoer we zijn. Of om een sector een lesje te leren of wat ook.

'Er zijn van die dagen dat je zou willen dat je bepaalde informatie niet had geweten. Dit was zo'n dag. Maar ik wist het wel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.