4 uur nieuwsbreak

Carla Hoetink: 'Te veel persoonlijke steekspelletjes bij verkiezing Kamervoorzitter'

Rondom de benoeming van voorzitters van de Tweede Kamer is eigenlijk altijd wel gedoe geweest. Maar deze keer spelen politici dat meer dan ooit uit via de media, constateert Carla Hoetink, politiek historicus aan de Radboud Universiteit.

Carla Hoetink Beeld
Carla HoetinkBeeld

Later vandaag weten we wie de vorige maand opgestapte Anouchka van Miltenburg gaat opvolgen. (Volg hier het debat.) Waar moeten we op letten?
'Ik ben heel nieuwsgierig naar het debat en hoe de kandidaten zichzelf presenteren. Mede doordat tussen het aftreden van Van Miltenburg en deze verkiezingen nog een kerstvakantie zat, is er in de media veel aandacht voor geweest en was er veel tijd en ruimte om bespiegelingen over de kandidaten te geven.'

Anouchka van Miltenburg Beeld anp
Anouchka van MiltenburgBeeld anp

Vooral over Khadija Arib (PvdA) is veel gezegd.
'Ja, over haar is veel gesproken binnenskamers, en binnensmonds bijna ook. Ik ben wel benieuwd hoe dat nu tot uiting komt in het debat. Arib zou niet goed liggen in de Kamer. Ze zou bijvoorbeeld volgens sommigen niet goed genoeg Nederlands spreken, althans niet helemaal ABN. Ook is geïnsinueerd dat ze binnenskamers een bully kan zijn, of niet goed met andere mensen zou kunnen omgaan. Al dat soort roddels zijn de afgelopen weken in de media verschenen.'

'Daar is terecht ook weer kritiek op geweest. Commentatoren zeiden: wees dan zo fair om dat uit te spreken, en ga er niet in de media over klagen. Als beschouwer van het parlement verbaast het me in negatieve zin dat de Kamer zich zo laat verleiden tot een soms wel een beetje respectloze behandeling van de kandidaten via de media. Het gaat toch om de primus inter pares van de Tweede Kamer die door de Kamerleden zelf gekozen wordt.'

Khadija Arib (PvdA) Beeld anp
Khadija Arib (PvdA)Beeld anp

Is het voor het eerst dat er bij de verkiezing van een Kamervoorzitter zo op de man (of vrouw) gespeeld wordt?
'Het blijft een persoonsverkiezing. Maar bij eerdere verkiezingen was dat wel minder. Dat deze verkiezing nu opeens ook een scherp politiek randje krijgt komt denk ik door het verhitte klimaat van de laatste jaren. Ik zag VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra gisteren nog op tv verkondigen dat de VVD liever een andere PvdA-kandidaat had gehad, en dat de coalitiepartij het dus eigenlijk niet goed had gedaan. Dat zijn toch wel opmerkelijke uitspraken.'

'Maar eigenlijk is er bij elke verkiezing wel even gedoe geweest. Of, zo je wilt, interessante politieke spanning. Frans Weisglas (VVD) was in 2002 de eerste voorzitter die via vrije verkiezingen verkozen werd. Hij had zichzelf individueel kandidaat gesteld, net als Ton Elias (VVD) nu. Weisglas deed dat terwijl zijn partij eigenlijk Annemarie Jorritsma naar voren had geschoven. Dat leidde ook tot de nodige wrijving.'

'In 2006 werd Gerdi Verbeet (PvdA) verkozen op een manier die je zou kunnen omschrijven met het gezegde: 'waar twee honden vechten om een been, gaat een derde ermee heen'. Zij had nam het op tegen twee grootmachten: Henk Kamp (VVD) en Maria van der Hoeven (CDA). Daardoor steunden VVD en CDA elkaar niet en ging de post uiteindelijk naar de PvdA. Ook op Verbeet was er in het begin best wel veel kritiek, omdat zij als backbencher op de voorzittersstoel kwam te zitten en in haar rol moest groeien. Zij heeft mettertijd het gezag verkregen.'

Ton Elias (VVD) Beeld anp
Ton Elias (VVD)Beeld anp

Terug naar nu: politici hebben op alle vier de kandidaten wel wat aan te merken. De VVD laat doorschemeren dat Elias eigenlijk tweede keus is, Martin Bosma (PVV) is lid van een partij die spreekt over een 'nepparlement' en Madeleine van Toorenburg (CDA) zou te weinig voorzitterservaring hebben. Dat wordt nooit wat, zal menig kiezer denken.
'Ik vraag me inderdaad af of het verstandig is om de verkiezing van iemand die een neutraal gezicht moet worden voor het hele parlement voorafgegaan moet woorden door zoveel persoonlijke steekspelletjes. Ik denk dat dat alleen maar het beeld versterkt van een Kamer die heel erg met zichzelf bezig is, en met de poppetjes. En niet met het belang van het instituut.'

'Maar we moeten wel oppassen dat we ons beeld niet teveel laten kleuren door wat er met Van Miltenburg is gebeurd. Er is geen enkele periode geweest, en dan spreken we over de hele naoorlogse geschiedenis, dat een Kamervoorzitter niet minstens een keer met de Kamer in aanvaring kwam omdat hij of zij van partijdigheid werd beschuldigd. Maar dat hoort tot op zekere hoogte bij de functie. Met de kwalificatie 'er is altijd gedoe rond de kamervoorzitter' ben ik het niet eens. Dat is nou net de kracht van de Tweede Kamer: op een gegeven moment scharen de gelederen zich ook echt achter een Kamervoorzitter. Kijk bijvoorbeeld maar hoe het bij Verbeet ging. En ook Weisglas kreeg als Kamervoorzitter steun en gezag, hoewel hij niet bij iedereen een populair figuur was.'

Martin Bosma (PVV) Beeld anp
Martin Bosma (PVV)Beeld anp

Dat gezegd hebbende: wie van de vier is vandaag de grootste kanshebber?
'Als ik rekenkundig kijk, verwacht ik dat Arib de meeste kans heeft. Zeker nu de PVV een eigen kandidaat heeft voorgedragen. De stemmen van de PVV zullen daardoor in de eerste ronde niet naar Elias gaan, ondanks het feit dat de VVD politiek-inhoudelijk nog het dichtst bij deze partij ligt. Arib heeft dan waarschijnlijk de linkse fracties aan haar zijde, en dan heeft ze getalsmatig de meeste steun.'

'Maar de verkiezingen hebben de laatste jaren steeds een verrassende uitslag gehad, dat was bij Verbeet zo en bij Van Miltenburg ook. Ook deze keer is het moeilijk te voorspellen. Dat heeft ook met de manier van stemmen te maken. Als de eerste twee rondes niemand de meerderheid haalt, gaan de nummers 1 en 2 het tegen elkaar opnemen. Dan kan het een verrassende wending nemen. En uiteindelijk kan het op een loting aankomen. Dat zou ik, gezien er geen droomkandidaat is, eigenlijk nog het mooiste vinden: dat uiteindelijk het lot beslist. Dan kan niemand het ermee oneens zijn. Maar in de praktijk is dat nog nooit voorgekomen.'

Madeleine van Toorenburg (CDA) Beeld anp
Madeleine van Toorenburg (CDA)Beeld anp

Stel dat het Bosma van de PVV wordt. Dan moet hij Geert Wilders dus tot de orde gaan roepen als die weer eens spreekt van een 'nepparlement.'
'In de praktijk is gebleken dat Kamervoorzitters onafhankelijk van hun partij opereren. Weisglas kreeg zelfs het verwijt dat hij 'zijn' VVD structureel benadeelde omdat hij zo hard zijn best deed om onpartijdig te zijn.'

Een van de verwijten aan Van Miltenburg was dat zij niet ingreep toen Wilders over een nepparlement begon.'
'Dat is niet iets dat Van Miltenburg zomaar is aan te wrijven, meen ik. Verbeet deed dat ook al niet. Zij is in 2006 bij alle fractievoorzitters nagegaan hoe er met de opkomst van de PVV en de debatstijl van Wilders moest worden omgegaan. De partijen bleken toen zeer verdeeld. Toen is afgesproken dat partijen zelf naar de microfoon zouden lopen als men meende dat een spreken over de schreef ging. Dus de kritiek achteraf was niet terecht. De Kamervoorzitter is zo sterk als de rest van de Kamer haar laat zijn.'

Geert Wilders Beeld anp
Geert WildersBeeld anp

Er is vandaag ook nog ander politiek nieuws: de partij VoorNederland (VNL) breekt met lijsttrekker Bram Moszkowicz. Had u dat verwacht?
'Het verraste me niet. Ik had het wel interessant gevonden als hij in de Kamer was gekomen, ik vind hem een aansprekend debater. We hebben het nog niet zo vaak gezien dat een persoon vanwege zijn bekendheid wordt geparachuteerd in de politiek. Om een historische parallel te trekken: dit doet me denken aan Had-je-me-maar: een zwerver die in 1921 van de straat was geplukt en lijsttrekker van de Amsterdamse Rapaille Partij werd. Hij kwam in de gemeenteraad maar kreeg niets voor elkaar. Hij was puur gekozen om te laten zien dat in het nieuwe kiesstelsel iedereen in de gemeenteraad kan komen. Hij was een paljas die de politiek moest opschudden. De keuze van Moszkowicz had daar ook iets van.'

'De kritiek die Moszkowicz krijgt dat hij niet voldoende deed, laat echter ook zien dat ook VNL wilde dat haar uithangbord wel echt werk maakte van zijn positie, en niet alleen maar als stemmentrekker zou gaan fungeren of alleen maar een goed debater zijn. Bekende Nederlanders in de politiek: tot op heden is het niet gelukt, zie bijvoorbeeld Peter R. de Vries. Henk Krol (50+) is misschien de enige bij wie je kunt zeggen dat er een bescheiden succes is geboekt.'

Bram Moszkowicz Beeld anp
Bram MoszkowiczBeeld anp

Tot slot: heeft u zelf nog iets interessants gezien?

'Ik zag net dat een onderzoeker van de Vrije Universiteit Teletekst haalde omdat hij niet gesjoemeld had. Dat zag er wel grappig uit: dat je als wetenschapper blijkbaar Teletekst alleen nog haalt als blijkt dat je toch integer hebt gehandeld, haha. De omgekeerde wereld.'

Dit is aflevering 634 van de dagelijkse 4 Uur Nieuwsbreak. In deze rubriek nemen we iedere dag met een interessant, bekend persoon het nieuws van de dag door.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden