Campagneleider en spindoctor volgens Amerikaanse leer

Hij werd bekend als de campagneleider van Leefbaar Nederland en van Pim Fortuyn. Sinds enige weken staat Kay van de Linde te boek als de man achter Rita Verdonks missie partijleider te worden van de VVD....

In de nacht van van 9 op 10 februari 2002 verlaat Pim Fortuyn de Hilversumse bovenwoning van Kay van de Linde. Jan Nagel, Broos Schnetz en de andere bestuurders van Leefbaar Nederland kijken hem na, in het volle besef van het naderende onheil. Urenlang crisisberaad heeft niets opgeleverd: de breuk is definitief en de man die daar naar buiten loopt is de kip met de gouden eieren, die nu voor zichzelf zal beginnen.

Alleen Fortuyns campagneleider, Kay van de Linde zelf, vergezelt Fortuyn naar buiten om hem te beschermen tegen de opdringende cameraploegen. Als Fortuyn bij zijn Daimler is gekomen, duwt Van de Linde hem naar binnen. Fortuyn pakt zijn mediamoment (‘ik word minister-president van dit land, vergis je niet’) en rijdt langzaam weg. Tot verbazing van velen blijft Van de Linde achter op de stoep. Met een zwaar hart, maar trouw aan Leefbaar Nederland.

‘Ik moest afstand van hem doen’, zegt Van de Linde later in het boek In de ban van Fortuyn van Jutta Chorus en Menno de Galan. ‘Ik stond op een tweesprong. Het was kiezen tussen twee kwaden. Een bleke partij met principes, maar zonder leider, of een onbetrouwbare leider met succes.’

Pim Fortuyn is hogelijk beledigd, blijkt even later. ‘Dat Kay niet met me mee is gegaan, beschouw ik als verraad.’ Jan Nagel echter spreekt nog altijd met grote waardering over Van de Lindes loyaliteit. ‘Vergeet niet: als Kay toen met Pim mee was gegaan, had hij het succes verzilverd en in één keer zijn naam in de politieke historie geschreven.’ Enkele weken later zit Kay van de Linde te huilen voor de tv als hij ziet hoe Fortuyn in een debat gehakt maakt van zijn tegenstanders Melkert en Dijkstal. ‘Ik ben nog nooit zo verdrietig geweest als op dat moment. Fortuyn was de merknaam van de partij. Zoals Coca Cola zich onderscheidt met z’n label. Haal je dat label weg, dan heb je niets meer.’ Dat Van de Linde er in die korte periode bij Leefbaar Nederland niettemin aardig in is geslaagd zijn naam in Nederland te vestigen, bleek de afgelopen weken. Het nieuws dat hij de campagneleider is van Rita Verdonk in de strijd om het leiderschap van de VVD, schroefde de verwachtingen rond die campagne meteen huizenhoog op. De mannetjesmaker van Fortuyn, een in Amerika geschoolde spindoctor – dat belooft wat. Tegenkandidaat Mark Rutte kan zijn borst natmaken, wordt gezegd: de VVD wacht een harde, op de persoon gerichte campagne. En hoewel zijn vader Wibo van de Linde het met kracht ontkent (‘Kays karakter wordt niet beheerst door revanchegevoelens’), kan Jan Nagel zich heel goed voorstellen wat Van de Linde dezer dagen beweegt: ‘Dit is zijn tweede kans en dit keer wil hij ’m grijpen.’

Meer dan wie ook staat vader Wibo aan de basis van de wording van de gevreesde campagnestrateeg die zijn zoon nu is. Als journalist en programmamaker bij onder meer Tros Aktua is Wibo in de jaren zeventig en tachtig de schrik van links Nederland. Hij staat bekend om zijn pittige rechtse stellingnames, bijvoorbeeld in het kruisrakettendebat. In de vredesbeweging wordt hij gehaat.

Kay, zoon uit Wibo’s eerste huwelijk, erft van zijn vader een brede belangstelling, interesse in de media en de ‘on-Nederlandse drive om met mijn kop boven het maaiveld uit te komen’, zoals hij zelf zegt. Als kleine jongen gaat hij mee naar de tv-studio en kijkt zijn ogen uit. Maar later, op de middelbare school, heeft hij vooral last van de reputatie van zijn vader, waarmee hij wordt gepest: ‘Het was een harde leerschool.’

In 1983 is zijn vader een belangrijke reden om zijn geluk meteen na zijn vwo-examen in Amerika te zoeken. ‘Ik wilde uit zijn schaduw komen en dat kon hier niet.’ Wibo herinnert het zich net wat anders: ‘Er was in die tijd grote werkloosheid. Kay zag zijn kansen somber in. Bovendien is hij, net als ik, niet zo’n studiebol. De Van de Lindes zijn praktisch ingestelde mensen.’

Wibo nam contact op met zijn oude vriend David Garth, eigenaar van de Garth Group, het gerenommeerde politieke campagnebureau in New York. ‘Kay mocht komen’, zegt Wibo, ‘om te beginnen voor een maand, om de afvalbakken te legen en zich op een of andere manier onmisbaar te maken. Na een maand belde hij naar Nederland. Hij zei: Wibo, die zoon van jou is veel beter dan jij.’ Kay kon blijven en begon aan een carrière volgens het patroon van de klassieke Amerikaanse droom. Van de postkamer klom hij in tien jaar tijd op op naar Garths campagneteam. Gewoon door keihard te werken, zal hij later vaak vertellen. Hij assisteert bij de New Yorkse (primary)campagne voor presidents-kandidaat Al Gore in 1988 en 1993 bij de beroemde campagne van de New Yorkse zero tolerance-burgemeester Rudy Giuliani. De ‘nogal heftige’ scheiding van zijn Amerikaanse echtgenote is in 2000 aanleiding terug te keren naar Nederland. Hij solliciteert eerst bij de VVD, waar Hans Dijkstal dan nog de leider is. ‘Een aardige jongeman’, herinnert Dijkstal zich. Maar hij gaat niet met Van de Linde in zee. ‘Zijn plan voor de campagne was wel erg Amerikaans: veel televisie, weinig inhoud, populistisch. Het partijprogramma was van weinig belang. Daar had ik geen zin in.’

Bij Leefbaar Nederland echter is dat geen bezwaar. ‘Die jongen had het heel goed gedaan in Amerika, het land dat ons in alles jaren vooruit is’, zegt oud-dj, platenbaas en Leefbaar-Nederlandbestuurder Willem van Kooten. ‘Ik was onder de indruk van zijn expertise.’ Hij neemt Van de Linde als campagneleider in dienst en betaalt zijn salaris.

Bij Jan Nagel en consorten kan Van de Linde alle inzichten kwijt die hij bij Garth heeft opgedaan. Zeker als Pim Fortuyn erbij komt als lijsttrekker. Hij verzamelt een team van tientallen vrijwilligers om zich heen. Een salaris kan hij zijn personeel niet bieden, wel het gevoel deel uit te maken van een unieke gebeurtenis. ‘Daar is Kay heel goed in’, zegt oud-LN-bestuurslid Jeroen Kemna. ‘Hij riep steeds: jongens, we gaan geschiedenis schrijven. Dit wordt iets wat je nooit meer vergeet!’ Aan de Griekse filosofie ontleent Van de Linde zijn favoriete uitspraak, die altijd van pas komt als om hem heen de twijfel toeslaat: ‘Iedereen zei dat het niet kon. En toen kwam er iemand binnen die niet wist dat het niet kon en die deed het.’

Kemna’s oud-collega Hylke ten Cate herinnert zich Van de Lindes voortdurende gehamer op eenvoud in de communicatie: ‘Wat is onze boodschap? Hoe brengen we die? Hoe maken we het helder?’ Jan Nagel: ‘Kay nam zijn eigenzinnigheden mee. Tegen Pim zei hij: desnoods geef je geen antwoorden op vragen van journalisten. Als je je boodschap maar overbrengt.’

Het hoogtepunt van de Pim-campagne is door de voortijdige breuk met Leefbaar Nederland niet eens doorgegaan, zegt Kemna. ‘Kay had nog van alles in petto. Hij had een mooie oranje Hummer besteld: de Pim-mobiel. Daarmee zou Fortuyn door het land gaan trekken. Het is er niet meer van gekomen.’

Over Van de Lindes invloed op Fortuyn verschillen de meningen. De beroemde aanvaarding-speech van november 2001, inclusief at your service-act, wordt vaak toegeschreven aan Van de Linde maar was bedacht en geschreven door Fortuyn zelf. Kemna: ‘Het was absoluut geen hecht duo. Pim had zijn eigen plan en deed het op zijn manier. Van de campagnevergaderingen herinner ik me vooral dat Pim meestal niet kwam opdagen.’

Uiteindelijk bleek Fortuyns eigenzinnigheid Van de Linde te machtig. In een interview met de Volkskrant schond Fortuyn alle afspraken die hij met het partijbestuur had gemaakt. Het was de aanleiding voor de breuk. Van de Linde zat er bij en keek er naar. ‘Maar wat had hij anders moeten doen?’,vraagt Nagel. ‘Hij had moeilijk de bandrecorder uit kunnen zetten. Fortuyn was niet te sturen.’ Van de Linde gaat in 2002 nog een paar maanden door met Fortuyns opvolger Fred Teeven. Maar zijn geloof in de goede afloop is hij kwijt. Fortuyn wordt vermoord en gaat er postuum met de electorale buit vandoor. Het meest tastbare dat Van de Linde overhoudt aan het avontuur is zijn relatie met de secretaresse van Van Kooten. Zij is nog altijd zijn vriendin en inmiddels ook de moeder van zijn zoon.

De jaren daarna verdient hij zijn brood onder meer als media-consultant, maar hij mist de politiek. ‘Het kriebelt’, zegt hij als begin 2006 de campagne om de raadsverkiezingen losbarst. Sneller dan hij zelf verwacht komt het verlossende telefoontje van Rita Verdonk en is Van de Linde terug waar hij het liefst is: in het heetst van de strijd. Hij doet het gratis, zo blij is hij dat hij terug is aan het politieke front.

Verdonks oneliners (‘Let’s go!’), de aanval op Rutte, de weigering om de debat-agenda van de partij te volgen: critici gruwen ervan en herkennen onmiskenbaar de hand van Van de Linde. De Leeuwardense burgemeester Geert Dales riep Verdonk al op er ‘geen poppenkast’ van te maken. Oud-partijleider Hans Dijkstal ziet met leedwezen hoe Van de Linde via een omweg alsnog zijn invloed heeft gekregen in de VVD. ‘Ik maak me zorgen over het gebrek aan weerstand tegen het populisme dat de politiek in zijn greep heeft. Ik heb grote bezwaren tegen die Idols-achtige manier waarop Van de Linde de politiek benadert.’

Een andere oud-partijleider, Ed Nijpels, zei vorige week dat de ‘mateloos overschatte’ Van de Linde een regelrecht gevaar is voor de VVD. ‘Hij kent de partij niet. Rita profileert zich nu ook te veel als een buitenstaander, met een mager inhoudelijk verhaal.’ Zoals het nu gaat, is Verdonk ‘een door Van de Linde geleid projectiel in de ongewenste richting’.

Buitenstaander Van Kooten acht de kritiek van de partijbaronnen weinig verrassend. ‘Kays tactiek is duidelijk: hij wil met Verdonk juist om die baronnen heen. Want die willen Mark Rutte, die ze goed kennen. Dat is de wet tot instandhouding van het bestaande.’

Daarbij moet iedereen zich afvragen hoe groot de invloed van zo’n campagneleider nou echt is, vindt Van Kooten. Uiteindelijk moet Verdonk het zelf doen. ‘Rijkaard is bij Barcelona een briljante trainer, maar dan wel met Ronaldinho en nog een paar van die geniale gozertjes in het veld. Met Sparta is hij gewoon gedegradeerd. Dat geldt ook voor Kay: je kunt wel briljant zijn, maar zonder het juiste materiaal is het bijna niet te doen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden