Cambridge Analytica schandaal zet Kenianen aan het denken over online privacy

gegevensbescherming op de digitale savanne

Cambridge Analytica, het bedrijf dat met Facebook-data de Trumpcampagne hielp bij de verspreiding van nepnieuws, was vorig jaar ook actief tijdens Keniaanse verkiezingen. Maar terwijl Kenia met zijn ‘digitale savanne’ voorop loopt in Afrika bij het invoeren van nieuwe technologie, is er nauwelijks wetgeving om persoonsgegevens te beschermen.

Safaricom, het grootste telecombedrijf in Kenia, biedt wifi aan in bussen en voertuigen om zo veel mogelijk klanten aan zich te binden. Foto HH

Grace Githaiga laat op haar smartphone de sms-berichten zien die ze vorig jaar ongevraagd ontving rond de Keniaanse verkiezingen. De berichten kwamen van politici die aan het campagnevoeren waren. Hoe kwamen ze aan haar nummer? ‘De 45 andere mensen in mijn wooncomplex in Nairobi kregen dezelfde sms’jes’, zegt Githaiga. ‘Misschien had een bewoner onze telefoonnummers verkocht. We hebben een Whatsappgroep, daar staan alle nummers in natuurlijk.’

Het is de hoogste tijd, bedoelt Githaiga maar, dat ook een land als Kenia beter nadenkt over zoiets als bescherming van persoonsgegevens.

Hardloopland Kenia gaat in Afrika ook voorop in aantallen mobiele telefoons en internetgebruik. Op ruim 45 miljoen Kenianen zijn er 43 miljoen geregistreerde simcards. Internetgebruikers zijn er meer dan 33 miljoen, waarvan trouwens 99 procent surft op de mobiel. Kenia gaat wereldwijd zelfs aan kop met geldoverboekingen van mobieltje naar mobieltje, het zogeheten mobile money, waarvan 30 miljoen Kenianen zich bedienen, oftewel tweederde van de bevolking. Je kunt er op afstand de waterrekening mee betalen, of een ticket voor Kenya Airways, of een app in de Google Play Store.

Het zijn allemaal zaken waarvoor mensen zich aanmelden met persoonlijke informatie, of ze dat nou doen in kapitale kantoorgebouwen in Nairobi of kilometers buiten de stad bij schrale kiosken in de bush. Aanvragen voor paspoorten of rijbewijzen gaan tegenwoordig via een overheidswebsite, e-citizen. Tijgersprongen zijn er gemaakt, maar wat zich voortbeweegt met een slakkegang is regelgeving over privacy: Kenia heeft geen wet voor de bescherming van persoonsgegevens.

‘Veel Kenianen snappen helemaal niet waar het over gaat’, zegt Githaiga, die zelf werkt bij een organisatie die ijvert voor digitale veiligheid. ‘Termen als ‘bescherming van persoonsgegevens’ worden in Kenia alleen gebezigd door een bepaalde klasse. De meeste mensen zijn connected maar hebben verder wel wat anders aan hun hoofd, zoals eten op tafel krijgen.’

Het gebruiken, zonder veel bijgedachten, van digitale diensten blijkt soms ook in internetcafés. Een vorige klant laat daar bijvoorbeeld vaak een Facebook- of een Gmailaccount open staan. In de koffiezaak waar Grace Githaiga haar verhaal doet, sluit ze trouwens haar telefoon aan op de onbeveiligde wifi. Demonstreert ze nou niet zelf het probleem? ‘Ach’, zegt Githaiga, ‘ik heb toch niks te verbergen.’

Aan een universiteit elders in Nairobi doet Isaac Rutenberg onderzoek naar gegevensbescherming in Kenia. Hij heeft een Amerikaans en een Keniaans paspoort; op het bureau in zijn werkkamer staat een ingelijste foto van zijn Keniaanse vrouw. Hij is geen buitenstaander, bedoelt hij.

Rutenberg bestudeert onder meer telecomgigant Safaricom – de olifant op Kenia’s digitale savanne. ‘In Kenia is er waarschijnlijk niemand met meer persoonsgegevens dan Safaricom, afgezien misschien van de overheid.’ Safaricom bezit 70 procent van de telecommarkt en beheert het platform voor mobiele geldzendingen M-Pesa (‘Pesa’ is Swahili voor ‘geld’). De helft van alle Kenianen gebruikt M-Pesa. Zij verrichtten in de laatste drie maanden van 2017 een half miljard transacties. De overheid is een aandeelhouder van Safaricom.

Safaricom is een machtige speler: het financiert allerlei initiatieven in Kenia’s technologiesector. Aan Rutenbergs universiteit is er een soort ict-kraamkamer: de Safaricom Academy. Rutenberg haalt in zijn kamer een kleine bruine buste tevoorschijn van een vrouw met halssieraden: een blog award uit 2015, gewonnen door zijn onderzoeksinstituut en gesponsord door Safaricom. ‘Kenia is een klein land, er zijn weinig bronnen van financiering.’ Safaricom kan dus een stevig stempel drukken. Rutenbergs instituut deed ook eens een project voor Facebook, en het ontving geld van Google. Onafhankelijk blijven in dit onderzoeksveld is ‘een uitdaging’, zegt hij.

Het bedrijf zegt dat het zich niet bedient van onoorbare praktijken, maar Rutenberg vindt argwaan op zijn plaats, ‘zoals ik argwanend ben over elk bedrijf van zo’n omvang’. Safaricom heeft geweldige dingen gedaan voor Kenia, zegt hij. ‘Maar gebruikt het persoonsgegevens ook voor gerichte advertenties? Verkoopt het gegevens aan politici? Kwamen gegevens terecht bij Cambridge Analytica? Het probleem is dat we het niet weten.’

Cambridge Analytica, inderdaad, het bedrijf dat in het nieuws kwam na onthullingen over diefstal van data bij Facebook en het gebruik daarvan bij de Amerikaanse verkiezingscampagne van Donald Trump. Ook de Keniaanse regering heeft met het bedrijf samengewerkt. Dat had onder Kenianen een alarmbel moeten doen afgaan, maar dat is helaas niet gebeurd, zegt Githaiga. Het omstreden dataminingbedrijf hielp president Uhuru Kenyatta voor de verkiezingen van vorig jaar, en ook al voor de verkiezingen van 2013.

Facebook staat in menig Afrikaans land zo ongeveer gelijk aan ‘internet’, en aan toegang tot het nieuws. Dat brengt risico’s met zich mee: in Kenia ging er voor de verkiezingen zo veel nepnieuws rond dat Facebook zelf besloot om via advertenties gebruikers te waarschuwen.

Onduidelijk is hoe ver Cambridge Analytica in Kenia ging. Was het bedrijf soms betrokken bij de verspreiding van video’s waarin een eventuele stembuszege van de oppositie werd neergezet als een opmaat naar tribale oorlog, hongersnood en terrorisme? Hoe dan ook is waakzaamheid geboden, vindt Githaiga, vanwege de reputatie van Cambridge Analytica én die van de Keniaanse regering, met haar autoritaire reflexen. De strijd tegen een gewapende groep als Al Shabaab, zegt ze, kan bovendien dienen als dekmantel voor digitale surveillance. 

Meer over