Reizen

Californië: de marketing van de hemel

Waar is het leven ideaal? Olaf Tempelman bezoekt potentiële aardse paradijzen. Kandidaat 4: Californië, plek van sterrendom, het eeuwig jonge lichaam, de universele liefde en de technologie die de mensheid verbindt.

Het bekende 'Hollywood-sign' in Los Angeles, Californië. Beeld anp

Welcome to the Hotel California, such a lovely place. Los Angeles heeft geen centrum, maar wel een gebouw waar alle andere om heen draaien als planeten om de zon. Een flink deel van de mensheid kent het. Het in pseudo-moorse stijl opgetrokken Beverly Hills Hotel siert het 32 miljoen maal verkochte album Hotel California van The Eagles. Al honderd jaar kent deze plek een hoge celebritydichtheid. Aan de rand van het zwembad staan vandaag drie plastic eenden. 36 jaar geleden zakte Faye Dunaway hier op een fraaie tuinstoel in elkaar. Quasinonchalant poseerde zij met haar net verworven Oscar voor beste actrice, de ochtendkranten uitgestrooid op de grond. Dat werd een van de meest afgedrukte foto's ooit.

Er gaan hier vaker Oscarwinnaars op de foto. 'Ik vertel thuis nooit wie ik die dag in het hotel heb gezien', vertelt pr-manager Jenna Duran. 'Dat is professionalisme én gewenning.'

Buiten is het 30 graden en steken de archetypisch hoge palmen af tegen een strakblauwe lucht. In de lobby is het 18 graden en sfeervol donker. In vele zithoeken knappert knus haardvuur. 30 graden plus airco plus haardvuur: dit is geen gebied voor milieuprotocollen.

Hotel California van The Eagles schijnt wereldwijd het meest gedraaide nummer op de radio te zijn. De hoofdpersoon arriveert in het hotel per auto. Connor, Beverly Hills' parkeerchef, roze polo, zongebruind, zeer witte tanden, scant mijn bij Cheap Cars gehuurde mediumkleine bolide en gokt correct dat een echte gast ruimer rijdt. Discreet geeft hij toestemming voor een uurtje op een gehandicaptenparkeerplaats, achter langere en hogere automobielen.

Denk aan songs uit Los Angeles en besef dat er nooit in wordt gelopen. De LA Woman van The Doors 'is driving down the freeway'. De Summer Dream van The Beach Boys speelt zich af in de auto: 'drive your car down to the beach'. De meest gebruikte snelweg rond Los Angeles staat centraal in de hit van groep America uit 1972: Ventura Highway. De inspiratie voor Life in the fast lane van The Eagles werd opgedaan in het holst van de nacht. Achter het stuur in LA is dat meteen begrijpelijk: tien rijstroken, overdag allemaal life in the slow lane.

Nergens in de Verenigde Staten is de auto meer vereerd dan hier, in de staat die zich tooit met de bijnaam The Golden State. 'Om Californië te begrijpen, moet je beseffen dat een groot deel woestijn is', zegt Monica Ganas, docente Californische cultuurgeschiedenis aan de Azusa Pacific University. 'Woestijnen inspireren tot afgoderij. In het Oude Testament vervaardigen ze in de woestijn één gouden kalf, Californië is een winkel vol. 24-karaats kalveren op wielen waren de muscle cars uit de jaren zeventig. Ze hadden niet alleen een enorme cilinderinhoud, ze werden gespoten in kleuren die tot dan toe alleen in de christelijke iconografie werden gebruikt.'

Ganas, behalve docente ook schrijfster, regiseusse en comedienne, zetelt in een voorstad van Los Angeles in een gebouw zo groot dat een auto ook binnen best handig zou zijn. De hang naar het goddelijke, zegt zij, is verankerd in het Californische dna. Het begint al met de naam die zijn oorsprong vindt in Califia, de koningin van het paradijselijke land dat de Spaanse schrijver Montalvo medio 1500 te boek stelde. En dan die bijnaam: De Gouden Staat, in omloop sinds de goldrush van het midden van de 19de eeuw. De goudkoorts is lang voorbij, de bijnaam is er nog steeds, en niet alleen omdat de zon het landschap hier in een gouden gloed zet. 'In Californië wordt steeds weer ander goud ontdekt', zegt Ganas. 'Dat is althans de indruk die wordt gewekt. Er is geen plek die zich succesvoller als aards paradijs weet te presenteren.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Zicht op San Francisco, Californië. Beeld anp

Er is een Californische reclame van General Motors uit de jaren tachtig. Eerst zien we een blauwe hemel, daarna verschijnen boven de wolken drie auto's. Ganas: 'Zie daar de heilige drie-eenheid op wielen. Het sacrale gebruiken voor de verkoop, dat is een Californisch specialisme. Er bestaat een nepspotje voor Californische wijn. Jezus drinkt een glas Château California en kijkt lachend in de camera: 'Dit is wat ik bedoelde toen ik water in wijn veranderde.' Ik liet het spotje zien aan mijn studenten: ze hadden niet door dat het een parodie was.'

In de herfst van 1965, toen 's werelds eerste fitness in Californië de deuren opende, was angst voor boze moslims nog niet wijdverbreid. Over de slogan die pontificaal de gevel siert van Gold's Gym in Venice Beach, Los Angeles, zouden ze vandaag de dag drie keer nadenken: The Mecca of Bodybuilding. In het wagenpark is menige gespierde auto voorzien van een sticker: It's not the size of your car that matters, it's the size of your arm hanging out the window.

In het Mekka van de moslims wordt het goddelijke niet afgebeeld. In het mekka van de bodybuilders wemelt het van de portretten van beroemde mannen en vrouwen die op deze plek spieren kweekten. Hier hangen Tiger Woods, 'Hulk' Lou Ferrigno en een piepjonge Arnold Schwarzenegger, vers uit Oostenrijk, toekomstig Terminator en gouverneur van Californië. Onder Schwarzeneggers oog zwoegen honderden mannen en vrouwen in een ruimte die naar Europese begrippen immens is, maar allang niet meer in de toptien van grootste Californische fitnesshallen staat.

Het gespierde, eeuwig jonge lichaam, zegt Monica Ganas, is ook een gouden kalf waarvan de verering zich vanuit Californië over de wereld heeft verspreid, in het kielzog van de voorbeeldfunctie die Hollywood-sterren gingen vervullen.

Dr. Rey, plastisch chirurg in Beverly Hills, kan mij helaas niet onvangen, lees ik in een korte sms van zijn persagent Jerome. Ik ben dan al bijna bij Dr. Rey's kliniek, verscholen tussen heuvels met zwaarbewaakte celebrity-paleizen met waarschuwingsbordjes: Smile, you're on camera. Dr. Rey is in Californië bekend om zijn correcties van beroemde oogleden, en van gastrollen in tv-series. Ik had hem, eerlijk is eerlijk, aangezocht vanwege zijn website. De 52-jarige arts van Braziliaanse origine oogt daarop als een jongen van 20. In zwart hemd etaleert hij XL-biceps terwijl de stethoscoop losjes om zijn nek bungelt. Ik probeerde me mijn huisarts in die pose voor te stellen en dat viel niet mee. Zou Dr. Rey zijn ingelicht over kritische berichtgeving over zijn branche in de Volkskrant? Ik gok dat afspraken met oude Europese media het eerst sneuvelen als in een druk schema moet worden geschrapt.

This is what a real cool grandpa looks like, staat op het T-shirt van Jake, grootvader en skateboarder in Venice Beach, Los Angeles. 'Noem me een rich happy freak.' Biceps heeft Jake als Dr. Rey, het lange grijze haar is gebonden in een staart. Vlak bij het strand van Venice is een gebergte van asfalt aangelegd waarin skaters acrobatische sprongen uitvoeren. Jake, '62 in my driving licence, 26 in my legs', doet niet voor de jongeren onder, evenmin als de oudere mannen die verderop trainen in de grote openluchtfitness, de Muscle Beach.

Paradijselijk

Voor eerdere afleveringen van zijn serie bezocht Olaf Tempelman Zwitserland (veilig, schoon maar ook xenofoob), Bhutan (het land met patent op de term Bruto Nationaal Geluk) en Bahia in Brazilië (de lusthof van de wereld, die 's nachts een ander gezicht laat zien).

Venice Beach geniet een reputatie als openluchttentoonstelling van lichamelijk non-conformisme. Aan de strandboulevard zie je getatoeëerde vrouwelijke bodybuilders, gekleurde afrokapsels en transgenders. De lokale klederdracht is er een van felle kleuren en psychedelische patronen. Dominant zijn oudere blanke mannen met biceps en lang haar, hippie en bodybuilder tegelijk. Dat daar een tegenstrijdigheid in schuilt, is een Europees vooroordeel. De promenade van Venice gaat gehuld in een weedgeur. Wie klaar is aan de Muscle Beach, rolt een joint. Keep on rolling and stay high, staat op T-shirts. Ook populair: I may be old but I got to see all the cool bands. De complete gevel van een gebouw van drie verdiepingen wordt gesierd door een schildering van Doors-zanger Jim Morrison met ontbloot bovenlijf. Diens torso, weet iedereen hier, werd gekweekt bij Gold's Gym. Samen met Arnold Schwarzenegger staat Morrison daar op de lijst van beroemde ex-leden. 'Jim was geen seks, drugs en rock-'n-roll, maar seks, drugs en fitness', zegt Cipriano, trainer bij Gold's Gym. 42 jaar na Morrisons dood schalt zijn bariton in Venice nog uit strandcafés: 'Break on through to the other side'. Zijn overlevende generatiegenoten zijn opa's, pardon, cool grandpa's.

Als Dante en Vergilius in De Goddelijke Komedie de Hel betreden, stuiten ze op een bordje: 'Laat varen alle hoop, gij die hier binnentreedt.' Bij de ingang van boekhandel City Lights in San Francisco, kraamkamer van hippiedom en counterculture, staat: Give up despair, all who enter here. De presentatie van een aards paradijs, duidelijker kan het niet. The Flower Pot Men schetsen deze Hof van Eden in hun wereldhit uit 1967: 'Let's go to San Francisco where the flowers grow so very high/ Sunshine in San Francisco makes your mind grow up to the sky'.

Monica Ganas: 'De counterculture is geboekstaafd als een opstand tegen de gevestigde cultuur en het materialisme, en Californië was en is materialisme met een hoofdletter M. Maar met de afstand van nu kun je zeggen dat de hippies ook typische producten waren van een Californische traditie: het geloof in een land van honing en bloemen. De sixties hadden volgens mij nergens anders kunnen beginnen dan hier.'

Trek westwaarts, almaar verder. Waar Amerika raakt aan de Oceaan, doemen de contouren op van een paradijs. Zoveel goudzoekers arriveerden hier in de 19de eeuw dat de bevolking in een paar jaar tijd vertienvoudigde. Weinig goudzoekers werden goudvinders. De belofte van een paradijs reïncarneerde. Waar eerst het goud voor het oprapen lag, lagen later vruchtbare landen. De hoofdpersonen uit Steinbecks beroemdste roman, De druiven der gramschap, verlaten het door droogte geteisterde Oklahoma en reizen over de Route 66 naar Californië, waar alles beter zal worden. Monica Ganas: 'Dat hebben ze gelézen op affiches die de Californische autoriteiten in de binnenlanden hebben laten verspreiden. Ze worden als zoveel anderen gelokt door een slimme marketingcampagne.'

Saturday Night Live: The Californians

In het satirische tv-programma Saturday Night Live zit de roemruchte soap The Californians, geconcipieerd door Amerikanen van de oostkust. Hun Californiërs zijn allemaal Angelenos, inwoners van Los Angeles en omstreken. Alle hoofdrolspelers hebben het haar geblondeerd en bewonen kitsch-huizen vol spiegels waarin ze zichzelf bewonderen. Praten doen ze ook over zichzelf. Hun kaken lijken daarbij onder een permanente tandartsverdoving te zitten. Elke sketch bouwt op als een hollywoodiaans melodrama. Inhoudelijk hebben de gesprekken bijna altijd betrekking op autoritten: 'I tried to go through to Westwood, but my GPS put me on Beverly Glen and I didn't want to end up in Encino!' Nummers van snelwegen mogen rekenen op religieuze devotie. 'I used to take the 118 east, then the 405 north, get on the 5 to the 210!'

Het populairst is de serie in Los Angeles zelf. Een reden daarvoor is dat de wegnummers kijkers nergens anders zo bekend voorkomen. Een andere reden, zeggen makers: nergens anders zijn inwoners zo gesteld op aandacht.

De Californische belofte, op slimme wijze verpakt: het thema had Ganas minder gefascineerd als het haar eigen levensloop niet had bepaald. 'Mijn vader geloofde in het sprookje van Hollywood. Hij wilde filmster worden, of met zijn hoofd op tv. Toen ik 4 was, verhuisden we uit het midwesten naar Los Angeles. Mijn vaders droom was snel voorbij. Hij werd geen ster, hij belandde in het leger van wannabe-sterren. Hij raakte gedeprimeerd en verliet het gezin. Wij bleven in Hollywood achter. In de jaren vijftig waren veel plaatselijke kinderen nodig voor tv-programma's. Ik was al op tv geweest vóór we genoeg geld hadden om een tv te kopen. Mijn moeder deed later mee aan het meestbekeken programma van Amerika, Queen of the night. De ironie van de geschiedenis is dat mijn vader als enig gezinslid het tv-scherm niet heeft gehaald.'

In 1967 vertrok Ganas, toen 20, naar de hippiehoofdstad San Francisco. 'Voor alle Californische jongeren van mijn generatie was San Francisco een magneet. De sfeer was er euforisch. We liepen echt met bloemen in ons haar! In de Fillmore traden The Doors, Janis Joplin en Jefferson Airplane gratis op. Het brein achter de Fillmore was Bill Graham, tot zijn dood in 1991 een van mijn beste vrienden. Bill was in 1931 in Duitsland geboren en de Holocaust ontvlucht. De sixties in Californië waren voor hem een openbaring. Hij geloofde écht in een nieuwe betere wereld aan de Amerikaanse westkust. En toen kwamen de seventies en namen geld en drugs het over. En ik zag bij Bill precies dezelfde ontgoocheling die ik als kind bij mijn vader had gezien.'

Het slotnummer van het album Hotel California van The Eagles heet The Last Resort. Waar het land raakt aan de Grote Oceaan, is de zoektocht naar een betere plek ten einde. Achter Californië ligt geen volgende halte. Aan de westkust moeten de dromen worden gerealiseerd. En als je niet verder kunt over land, dan probeer je het in een andere richting. 'Experimenten met geestverruimende middelen, ruimtevaartprogramma's, excursies in cyberspace - ze hebben een gemeenschappelijke bron', zegt Monica Ganas. 'Voor mij zijn de whizzkids van nu als de hippies en de goudzoekers van toen.'

Wie het ver gezocht vindt, moet bedenken dat wijlen Steve Jobs, Beroemd Californiër, zijn lsd-experimenten 'een van de twee of drie belangrijkste dingen' uit zijn leven noemde. Zonder hippies geen hightech in Silicon Valley, stelt Jobs' biograaf Walter Isaacson: als Jobs was opgegroeid in Detroit en niet aan de Baai van San Francisco, had Apple nooit bestaan. De metamorfose van de hippiehoofdstad tot hightechhoofdstad was, stelt hij, een organische: in San Francisco werden barrières geslecht. De scheidingswand tussen counterculture en commercie was snel gesloopt, die tussen counterculture en techniek volgde.

(Tekst gaat verder onder foto).

Strand in San Diego, Californië. Beeld anp

Voor de oudste hippies hoorden wetenschap en techniek bij het militair-industrieel complex, de iets jongere zagen dat anders. In de vroege jaren zeventig experimenteerde Jobs 's nachts met Atari-spelcomputers en overdag met acid en oosterse spiritualiteit. De Homebrew Computer Club waarbij hij zich in 1975 aansloot, was opgericht door anti-Vietnam-activisten die de computer zagen als middel om mensen politiek bewust te maken. Hun clubhuis was het voorland van de iPad.

Op de kamer van Monica Ganas hangt een cartoon over de gentechnologie. Een laboratiumonderzoeker in witte jas speurt naar een gen in de kom van zijn handen. Zie hier de goudzoeker van de 21ste eeuw.

Er is nóg een geografisch element dat wordt opgevoerd als verklaring dat het paradijs van de goudzoekers, Steinbecks familie Joad, Hollywood, hippies en hightech op ongeveer dezelfde plek lag. Wie over de Pacific Coast Highway 101 langs de Oceaan noordwaarts rijdt, ziet het landschap woester en onstuimiger worden - en steeds witter en vager. Grote delen van de dag gaat de grens tussen land en zee letterlijk in nevelen gehuld. Als de grens tussen land en zee kan worden opgeheven, waarom dan niet die tussen het mogelijke en het onmogelijke? Goud, sterrendom, een eeuwig jong lichaam, universele liefde, een technologisch paradijs; het lijkt allemaal bereikbaar.

In de 20 kilometer langs de kuststrook die bekend werd als Big Sur, krijgt Californië een haast surrealistisch aanzien. Onder de boogbruggen (van Highway 1) liggen onwerkelijke rotspartijen in een kolkende Oceaan, omgeven door een wonderlijk roodgroene vegetatie. Dit is een landschap dat illusies kan kweken: niets is onmogelijk.

Een constante in de Californische geschiedenis is de weerbarstige praktijk. Elke droom zorgde voor ontgoochelden, van goudzoekers zonder goud en acteurs zonder rollen tot hippies met drugsproblemen en berooiden van de internetzeepbel. Om slachtoffers van uiteengespatte dromen te zien, hoef je niet veel moeite te doen. De Golden State heeft een der hoogste percentages daklozen van de VS. De straten van San Francisco golven van heuvel naar heuvel. De blauwwitte Victoriaanse architectuur was het decor van honderden films. Halverwege elke lange straat vindt een cultuuromslag plaats. Het universum van een gegoede middenklasse stopt abrupt en maakt plaats voor dat van daklozen en verslaafden.

Als de nacht valt over Venice Beach, Los Angeles, verdwijnen de rijke langharigen uit het straatbeeld en blijven de minder gegoeden over, ook zij gehuld in kleurrijke psychedelische gewaden. Het strand verandert in een slaapzaal. Van een afstand bezien is het verschil tussen een happy rich freak en een sad homeless freak nauwelijks minder vaag dan dat tussen land en zee in de mist van de Oceaan. Vlak bij 's werelds eerste fitnesshal Gold's Gym bivakkeren ook daklozen. 'Ze spoelen hier aan uit de hele Verenigde Staten', zegt trainer Cipriano, 'en ze gaan hier niet meer weg. Waarom niet? Omdat de Californische warmte fijn is. Op een Californisch strand kun je nooit bevriezen.'

(Tekst gaat verder onder foto).

The Golden Gate Bridge in San Francisco, Californië. Beeld anp

De meerderheid van de Californiërs bevindt zich ergens tussen de paleizen van Beverly Hills en het strand van Venice. Velen zijn van Mexicaanse of Aziatische origine. Spaans is Californiës tweede taal, Chinees de derde. Werken doen zij zes of zeven dagen per week, twaalf uur per dag. Een mooi leven? Vraag aan Mexicanen met een Burrito Fast Food, Chinezen met een Dim Sum Fast Food of Indiërs met een Tandoori Fast Food om Californië te omschrijven: in de antwoorden zit het paradijs. A great place; The best place; The best in the world.

Noem Californië een droom, een zinnebeeld, een visioen, zegt Monica Ganas, maar wel een visioen dat met regelmaat afzettingen nalaat die tot de verbeelding spreken. Veel wat op deze plek ontstond veranderde de wereld. Vergelijk het eens met het communisme, ook een visioen. Van de reëel bestaande versie ging geen enkele verleidelijke werking uit. De Sovjet-Unie werd ontvlucht, Californië is nog altijd een magneet. Het is niet toevallig dat Ronald Reagan in deze staat furore maakte als acteur en gouverneur, en in de woestijn ten noordoosten van Los Angeles een kast van een museum heeft. Zijn beroemdste verkiezingsslogan, It's morning again, America, is eigenlijk It's morning again, California.

'In Californië zitten yin en yang', zegt Monica Ganas. 'Tegenover het hedonisme en de verkwisting van Los Angeles staan het idealisme en de innovatie van San Francisco. Er is een sterk materiële component en een sterk spirituele. En tegenover Californische excessen staat Californische bezinning. Of dat een vermogen tot zelfcorrectie is? Het is zeker een vermogen jezelf opnieuw uit te vinden.' De beroemdste kritiek op Californië is Californisch. Steinbeck was een Californisch schrijver. Uit Hollywood komen films over Hollywood-praktijken. Monica Ganas hoort ook bij de kritische Californiërs. Haar laatste boek heet Under the influence - California's intoxicating spiritual and cultural impact on America. Toch zegt de auteur: 'Californië is op veel plaatsen een prachtige plek met fantastische mensen.'

Hotel California van The Eagles is ook een cultuurkritiek. Het hotel fungeert als metafoor voor de Amerikaanse droom. Je probeert iets groots tot stand te brengen en eindigt met materiële excessen, leegte en escapisme. De makers waren ermee bekend. Ook zij bleven in Californië wonen. Om de slotregels van het wereldwijd meest gedraaide nummer op de radio te citeren: 'You can check out anytime you like, but you can never leave'.

Los Californianos

Het territorium van Californië ging in de eerste helft van de 19de eeuw tot tweemaal toe over in handen van andere machthebbers. Aan het begin van de eeuw was het gezag nog Spaans. Aan het eind van de Mexicaans-Spaanse oorlog in 1821 werd Californië deel van het nieuwe onafhankelijke Mexico. Na de Mexicaans-Amerikaanse oorlog moest het weer worden afgestaan. Conform het Verdrag van Guadalupe Hidalgo van 1848 spraken Californiërs officieel de wens uit toe te treden tot de VS. De Spaanse taal en de Mexicaanse cultuur bleven alom aanwezig. Monica Ganas beschrijft de omgang van Californiërs met de Spaanse erfenis als 'uiterst dubbel': 'Aan de ene krant pronken ze met Spaanse woorden als een pauw met zijn veren. Tegelijkertijd zijn Spaanstaligen altijd als tweederangsburgers behandeld. De horden Spaanstaligen van nu houden die cultuur in stand. Hoe langer in Californië, hoe meer Mexicanen op Mexicanen neerkijken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.