Cabaretier Rients Gratama bleef zijn Friese wortels trouw

Hij was van vele markten thuis. Cabaretier Rients Gratama trad op in het Nederlands, maar bleef zijn Friese wortels trouw.

Rients Gratama.Beeld ANP

Cabaretier Wim Sonneveld verstond er niets van, maar was onder de indruk van de kwaliteit van het werk van zijn Friese collega Rients Gratama. In 1967 hoorde Sonneveld toevallig diens plaat Fryske Styl en zei onmiddellijk: 'Die wil ik strikken.' Hij reisde samen met Ina van Faassen en impresario John de Crane naar het Friese platteland waar Gratama een optreden verzorgde. Het was kermistijd en Sonneveld maakte na de voorstelling samen met Ina van Faassen een ritje in de zweefmolen.

De Crane nam Gratama op in zijn stal en haalde hem over om op te treden in het Nederlands. In september 1967 ging zijn one-man-show Vingertjes in de pap in Drachten in première. Een jaar later stond hij in Amsterdam.

Gratama had een groot links hart. 'Wat engagement betreft had hij duidelijke meningen en droeg die uit, maar zei ook: 'Als er meer dan tien mensen achter een vlag aan lopen, dan weet ik dat ik daar niet bij moet zijn', vertelt zijn echtgenote Carla van der Heijde. Rients Gratama overleed 6 september op 85-jarige leeftijd in Leeuwarden.

De randstedelijke elite was niet altijd onder de indruk van hem. 'Rients Gratama is de diesel van het Nederlandse cabaret. Betrouwbaar, weinig onderhoudskosten, degelijke prestaties, maar niet echt om de show mee te stelen', schreef de Volkskrant in 2003.

Toch was hij een alleskunner. Hij trok niet alleen als cabaretier door het land, maar trad ook op in musicals, zoals Fien en Heerlijk duurt het langst, hij was op televisie te zien in Gods Gabbers (1982), Maria Magdalena (1983) en de dramaserie Dankert en Dankert (2007). Hij schreef de musical Mata Hari en verschillende toneelstukken. Hij zou zelfs de rol van King Lear spelen in de Friese Shakespeare Kening Lear. 'Lear spelen geldt als de Mount Everest van het toneel... en ik heb hoogtevrees', zei hij.

Gratama werd geboren in Pingjum, waar zijn vader Geert (er is een straat naar hem vernoemd) een belangrijke rol speelde in het gemeenschapsleven. Hij was leider van het fanfarekorps waar Rients en zijn enige zus een instrument bespeelden.

Op jonge leeftijd schreef hij al teksten en trad op voor dorpsgenoten. Na de hbs werkte hij als handelscorrespondent bij de melkfabriek CCF in Leeuwarden en directiesecretaris bij de suikerwerkfabriek in Harlingen. In 1957 zag zijn vader een advertentie. Het Friese theatergezelschap van cabaretier Tetman de Vries zocht medewerkers. Rients werd aangenomen. In 1963 richtte hij zijn eigen gezelschap op. Drie jaar later volgde zijn eerste onemanshow.

Nadat hij was ontdekt door Sonneveld toerde hij jarenlang door Nederland. In de jaren tachtig werkte hij samen met Gerard Cox. Hij trad op met eigen werk, maar gebruikte ook teksten van Friso Wiegersma en Jan Boerstoel. Veel Friezen zagen zijn overstap naar Nederlands repertoire toch een beetje als verraad, hoewel hij altijd in het Fries bleef werken.

Zo bewerkte hij Dickens' A Christmas Carol tot de kerstvoorstelling Scrooge op de Fok, waarin hij de hoofdrol vertolkte. Samen met zanger Syb van der Ploeg maakte hij het protestlied Almere Kolere tegen het plan om ijsstadion Thialf in Heerenveen te verplaatsen naar Almere.

In mei 2015 trad hij samen met Leny Dykstra op in het programma Doe kaam de maaitiid, een hommage aan Tetman de Vries. Volgens echtgenote Carla van der Heijde zette de fysieke neergang anderhalf jaar geleden in. 'Mentaal bleef hij ijzersterk. Hij had nog altijd nieuwe ideeën. Ook zijn humeur bleef ongebroken. Altijd positief.'

Gratama had twee kinderen uit zijn eerste huwelijk met Jetske Bijlsma.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden