C & A heeft schone kleren

De bad guy van weleer is om. Als eerste hanteert kledingconcern C & A een eigen Gedragscode die bij toeleveranciers in Derde-Wereldlanden fatsoenlijke arbeidsomstandigheden afdwingt....

'DOOR uitbuiting toch voordeliger', zegt het affiche achter Janneke van Eijk. Het rood-wit-blauwe logo van C & A laat er geen misverstand over bestaan wie de uitbuiter is. 'Onze eerste poster, uit 1990', grinnikt Van Eijk. 'C & A was marktleider. En ja, omdat het concern zo gesloten was, kon het in onze strijd tegen kinderarbeid en slechte arbeidsomstandigheden ook heel goed de rol van bad guy spelen.'

Als morgen in Amsterdam de eerste kaarten worden uitgereikt van de actiecampagne 'Kies voor schone kleren', wordt C & A zeker niet overgeslagen. Maar anders dan zeven jaar geleden zullen de actievoerders, onder wie Van Eijk zelf, dit keer door het concern ontvangen worden. Want C & A is om. Bij een discussie over wantoestanden in Azië was C & A onlangs zelfs de enige winkelketen die zitting durfde te nemen in het panel. 'De concurrenten hadden geen tijd of zaten vermomd in de zaal', herinnert Van Eijk zich.

Pakweg 60 procent van alle kleding die dezer dagen in de winkels hangt, wordt geproduceerd in het Verre Oosten. Sinds dertig jaar geleden voor het eerst productie werd overgeheveld naar lage-lonenlanden, verdienen duizenden mannen en vrouwen in Manila, Bangkok of Jakarta hun brood met het maken van T-shirts en bloesjes voor de Europese markt. Soms in goed geoutilleerde fabrieken, maar vaker in hete, slecht geventileerde ateliers, waar de werknemers hun ogen bederven door het slechte licht.

In Europa en de VS wordt sinds eind jaren tachtig gediscussieerd over erbarmelijke arbeidsomstandigheden, uitbuiting en kinderarbeid in de Derde Wereld, maar de misstanden zijn nooit grootschalig aangepakt.

Ook nu nog hebben grootwinkelbedrijven geen behoefte aan een Eerlijk Handels Handvest. Zo heet een serie gedragsregels, opgesteld volgens de normen van de ILO (de arbeidsorganisatie van de Verenigde Naties). Het Handvest voorziet tevens in controle door een onafhankelijke instantie.

Met de actie Kies voor Schone Kleren hoopt een trits van instellingen, variërend van de Landelijke India Werkgroep tot de Bond van Plattelandsvrouwen, winkelketens zover te krijgen dat ze alsnog het Eerlijk Handels Handvest ondertekenen.

Bij het kopen van kleren vragen weinig mensen zich af onder welke omstandigheden die geproduceerd zijn. Wie er in een winkel naar vraagt, wordt voor gek versleten. Probleem is het ontbreken van een betrouwbaar keurmerk.

'Maar wat we ook niet willen', zegt Van Eijk, 'is een keurmerk voor bepaalde kleding. Eén rekje ''schone'' kleren voor de bewuste klanten. We willen een keurmerk voor een hele winkel.' Ze hoopt dat er nog dit jaar op Europees niveau met andere actiegroepen en instanties overeenstemming bereikt kan worden over zo'n systeem.

'De meeste kledingbedrijven sturen nu hooguit een boekje met gedragsregels naar hun leveranciers', sneert Van Eijk, wier nog lang niet uitgegroeide punkkapsel een militante opstelling suggereert. 'C & A is de enige die echt controleert of die regels ook worden nageleefd. Het is tegenwoordig de minst slechte.'

'Wij waren de eerste in Nederland die in het Verre Oosten inkochten, eind jaren zestig. Toen kwamen de arbeidsomstandigheden aldaar nog in niemands gedachten op', zegt jurist Jaap Bosman, die sinds enkele jaren voor C & A de contacten met de buitenwereld verzorgt. 'Halverwege de jaren tachtig, toen we tot de conclusie waren gekomen dat de dingen daar toch niet allemaal even lekker liepen, hebben we op eigen houtje inkoopvoorwaarden ingevoerd. Leveranciers moesten zich houden aan de intellectuele eigendomsrechten van derden. En de wetten van het land respecteren.'

'Voortschrijdend inzicht' bij het bedrijf, aangewakkerd door de maatschappelijke discussie, leidde er toe dat C & A vorig jaar een nieuwe gedragscode heeft opgesteld. Fabrikanten en importeurs moeten tegenwoordig schriftelijk verklaren dat zij noch hun onderaannemers met kinderen werken, 'andere kwetsbare groepen' uitbuiten of veiligheidseisen aan hun laars lappen. 'En dat geldt voor al hun vestigingen. We willen geen relaties die in de ene fabriek voor ons keurig volgens de regels werken, terwijl er in de andere kinderen in de weer zijn voor derden.'

Om er zeker van te zijn dat alle onderaannemers zich ook aan die code houden, wil C & A ook weten van wie de leveranciers op hun beurt hun spullen betrekken. Plus het recht daar onaangekondigd te kunnen controleren. 'Dat heeft ons heel wat leveranciers gekost, ook fabrieken van naam en faam', zegt Bosman. 'Niet omdat zij zelf niet zouden deugen, maar omdat ze het principieel onjuist vonden om de namen van hun subcontractors te geven. Dat respecteren we, maar van ons krijgen ze geen orders meer.'

Dat gaat de actiegroepen niet ver genoeg. Die willen dat controle wordt uitgevoerd door een onafhankelijke instelling. C & A's eigen onderzoeksbureau Socam mag dan onafhankelijk opereren van de inkopers, het blijft onderdeel van het kledingconcern. 'En we zijn niet zo naïef dat we iedereen op zijn woord geloven', zegt Van Eijk strijdbaar.

In het steriele hoofdkantoor van C & A Nederland, waar een intercom om de haverklap namen omroept, legt de keurig geklede Bosman geduldig uit dat de familie Brenninkmeijer, de eigenaar van C & A, geen zin had om te wachten tot Europese bedrijven en actiegroepen een sluitend stelsel van gedragsregels en controle hadden opgesteld.

Sinds mei vorig jaar heeft Socam nu al duizend controles uitgevoerd. 'We kunnen ons achter niemand verschuilen', zegt Bosman. 'We kunnen niet zeggen: kijk, dit bedrijf was goedgekeurd door Price Waterhouse. Als het ergens fout gaat, is dat onze fout.'

En fout ging het, vorig jaar. De Eden Group, een Thaise kledingfabrikant die onder meer voor C & A produceerde, kondigde in februari aan dat het veertienhonderd werkneemsters zou ontslaan, met uitbetaling van drie maanden loon - terwijl wettelijk was vastgelegd dat zes maanden het minimum was. Na een lange reeks van incidenten en stakingen, ging de directie op 1 november door de knieën. De mensen die de dag erop weer aan het werk wilden, vonden de fabriekshal leeg. Eden Group had de fabriek gesloten.

Schone Kleren vroeg C & A zijn invloed bij Eden Group aan te wenden, maar het concern bleek enkele maanden tevoren al de contacten met deze leverancier verbroken te hebben. 'Jammer', zegt Van Eijk, 'want daar zijn de arbeidsters natuurlijk niet mee gediend. Nu durven we bijna geen namen van bedrijven meer door te geven als we ergens misstanden constateren.'

'We hebben goed geluisterd naar die kritiek van actiegroepen, vakbonden en organisaties als Amnesty International', zegt Bosman. 'Voorop staat nog steeds dat we geen gesjacher willen. Maar als bedrijven uit onnozelheid de regels hebben overtreden, en dat komt echt voor, dan geven we ze nog een kans. Ze moeten zelf met een plan komen waaruit blijkt dat ze begrepen hebben waar het om gaat; wij geven geen aanwijzingen. Maar als het duidelijk om criminele motieven gaat, is het definitief afgelopen.'

De critici nemen het C & A kwalijk dat het in de gedragscode niets zegt over vakbondsrechten van werknemers. Snerend wordt erop gewezen dat de vakbonden ook in Nederland, en in de tien andere landen waar de familie Brenninkmeijer winkels heeft, niet welkom zijn. 'Over onze relatie met vakbonden in Nederland kan ik niets zeggen', verontschuldigt Bosman zich. 'Maar we hebben het recht van vereniging heel bewust niet in onze gedragscode opgenomen. Hoe moeten we dat controleren? En wat moet je met dat recht in China, waar vakbonden verboden zijn? Of in landen waar ze worden gecontroleerd door de overheid? De code is een document in beweging, maar er staan geen dingen in die we nog niet kunnen waarmaken.'

De Brenninkmeijers zijn niet gesteld op publiciteit. Terwijl Shell twee maanden geleden van de daken schreeuwde dat het voortaan scherp zou letten op mensenrechten en milieu, voerden zij hun gedragscode vorig jaar in alle stilte in. Waarom? 'We wilden voorkomen dat het zou worden uitgelegd als een publiciteitsstunt. De code is ons zo dierbaar en zo fundamenteel, dat we zelfs niet die schijn willen wekken.'

Bosman pakt een folder uit zijn kast. 'Maar wie er om vraagt, krijgt uiteraard een exemplaar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden