Busker wint slag bij FNV, als er geen joker is

De FNV kan woensdag naar alle waarschijnlijkheid de opvolger van voorzitter Ton Heerts presenteren. Kan de vakbondskoepel dan vooruit? De erfenis van Heerts omvat ook zes levensgrote uitdagingen.

Kandidaatvoorzitter van de FNV Han Busker (K), de mogelijke sollicitant (joker) en vertrekkend voorzitter Ton Heerts (J). Beeld Stan van Lier

De FNV zoekt een opvolger voor Ton Heerts, de man die de bond vier jaar lang flink door elkaar schudde en in juli zijn voorzittershamer neerlegde. Morgen sluit de sollicitatietermijn voor de opvolging. De nieuwe FNV-voorman of -vrouw krijgt geen makkelijke erfenis. Heerts heeft veel voor elkaar gekregen bij de FNV, maar zijn opvolger staat nog voor flink wat uitdagingen. Het is erop of eronder voor de bond.

Heerts kreeg voor elkaar wat met decennia palaveren niet lukte, wat ook oude vakbondsreuzen als Andre Kloos, Wim Kok, Hans Pont en Johan Stekelenburg niet klaarspeelden: de complete verbouwing van de FNV. Geen grote logge vakbonden meer, maar beroepsverenigingen. 35 kantoren in de regio om de FNV zichtbaar en bereikbaar te maken voor leden en lokaal bestuur.

Heerts werd in 2012 geparachuteerd als voorzitter toen de FNV in de diepste crisis uit haar bestaan verkeerde. Een akkoord met de werkgevers en het kabinet over modernisering van de pensioenen verscheurde de vakbeweging. De 'bestuurders' vochten elkaar de tent uit - ook over de 'koers', SP-activistisch of PvdA-achtig gericht op akkoorden. Buitenshuis sloegen ze geen deuk meer in een pakje boter. Terwijl de vakbeweging toch op aarde is om iets voor elkaar te krijgen voor werkenden, werkzoekenden en uitkeringsgerechtigden.

Er moest bemiddeling door oud-Rabotopman Herman Wijffels en PvdA-kopstuk Han Noten aan te pas komen om in de FNV een wapenstilstand te sluiten - en Ton Heerts te parachuteren als voorzitter. Die heeft van de crisis gebruikgemaakt door de FNV compleet te reorganiseren. Hij had de wind mee met zijn autoritaire bestuursstijl: ik of de chaos. Zo forceerde hij in 2013 het sociaal akkoord met kabinet en werkgevers. Daardoor ging de FNV akkoord met een reeks versoberingen van sociale regelingen, van WW en ontslagrecht tot sociale werkplaatsen. Maar de FNV was na tien jaar wel weer gesprekspartner voor kabinet en werkgevers en vond een willig oor bij de minister van Sociale Zaken.

Of de FNV daarmee klaar is voor de toekomst moet blijken. Een zwanenzang is niet uitgesloten. Veel hangt af van Heerts' opvolger.

Opvolger of toch een joker?

De eerste horde is een sollicitatiecommissie. Die kijkt of de sollicitant bij het 'profiel' past. Niet iedere malloot kan zich dus presenteren als voorzitterskandidaat. Als het bij één sollicitant blijft, wordt dat woensdag bekendgemaakt. Die kans is niet gering. Het bestuur heeft eenstemming uit zijn midden Han Busker naar voren geschoven. Dat betekent dat geen van de andere bestuursleden solliciteert. En wie neemt het tegen een zittende, ingewerkte bestuurder op? Dat kan alleen een joker zijn, een serieuze kandidaat van binnen of buiten de beweging die op steun kan rekenen.

Komen er sollicitanten, maar wijst de sollicitatiecommissie hen af, dan is Busker op 12 december de enige kandidaat en dus voorzitter. Zijn er wel serieuze kandidaten, dan volgt een verkiezingsstrijd onder de FNV-leden. Uitslag 10 maart. Dat is vijf dagen voor de Kamerverkiezingen, waar waarschijnlijk een moeizame kabinetsformatie op volgt. Daar invloed op uitoefenen is een forse uitdaging voor de nieuwe voorzitter, maar zeker niet de enige.

Uitdaging 1: De werkenden

Het aantal leden daalt al jaren, van ruim 1,2 miljoen rond de eeuwwisseling naar 1 miljoen nu. Dit scheelt per duizend leden zo'n 2 ton contributie per jaar. Zorgelijk voor de FNV is daarbij dat het aantal werkenden in Nederland in dezelfde periode steeg naar ruim 8 miljoen - de 9-miljoengrens wordt geslecht als de economie echt aantrekt. Het aantal werkende vakbondsleden op het totaal aantal werkenden - de organisatiegraad - daalt dus, vooral ook voor de FNV.

Maar het wordt nóg zorgelijker voor de FNV, want eenderde van de FNV-leden is gepensioneerd of uitkeringsgerechtigd. 800 duizend werkende leden is heel erg weinig op bijna 9 miljoen werkenden. Door de vergrijzing van de FNV-leden dreigt het aandeel gepensioneerden gestaag te gaan stijgen. Tenzij de bond erin slaagt jonge leden te werven.

Uitdaging 2: Diversiteit

De FNV is een wit bolwerk van middelbare mannen. Was de verdeling rond de eeuwwisseling nog in evenwicht tussen 45-minners en 45-plussers, nu is de verhouding volledig uit het lood geraakt, met eenderde 45-minners en tweederde 45-plussers. De FNV verwijst zelf graag naar het licht stijgende aandeel vrouwen, nu zo'n 34 procent.

Niet alleen jongeren moet men met een lantaarntje zoeken bij de FNV, maar ook allochtonen.

Uitdaging 3: Witte vlekken

Van oudsher is de vakbeweging sterk onder ambtenaren. Het plan ambtenaren dezelfde rechten en plichten te geven als werknemers dreigt die positie te ondergraven. Volgende week besluit de Eerste Kamer erover, maar eerst vecht de FNV dit voor de rechter aan.

Ook in andere oude vakbondsbolwerken zijn zwaktes ontstaan. De industrie is gekrompen en versplinterd tot kleinere bedrijven. De Rotterdamse haven had vroeger één cao, nu een reeks. Grote kantines waar de FNV werkers in een keer kan 'vangen' zijn er bijna niet meer.

In hele sectoren heeft de FNV geen positie - en laten dat nou net de groeisectoren zijn. Dit zijn de witte vlekken. Denk aan sectoren die last hebben van de digitalisering: de zakelijke dienstverlening, de financiële sector en winkels die nu een voor een reorganiseren (C&A) of omvallen (V&D).

Waar geen bond is, organiseren werkgevers een bedrijfsbond en regelen daar arbeidsvoorwaarden mee. Ze doen zaken met de ondernemingsraad of huren een vakbond. Bedrijven kunnen om het even met wie een cao afsluiten, zolang de werknemers dat pikken en de groep bedrijven representatief is voor de sector. De FNV heeft het nakijken.

Uitdaging 4: De arbeidsmarkt

Ooit was de fulltime, vaste baan voor de man als kostwinner de norm. Dat beeld is vergruisd. Partners werken beiden, voltijd dan wel deeltijd. Vaste banen zijn schaars geworden, vooral voor jongeren. Die hoppen van het ene tijdelijke contract naar het volgende. Het aantal zzp'ers is explosief gestegen. De FNV heeft nog steeds geen goed antwoord op deze diversiteit op de arbeidsmarkt.

Uitdaging 5: Den Haag en de regio

Als de FNV groots wil scoren, moet dat in Den Haag gebeuren door middel van afspraken met het kabinet en werkgevers. Dat is sinds de Tweede Wereldoorlog zo. De FNV weet sinds de jaren tachtig en het eerste decennium van deze eeuw dat alleen boos demonstreren weinig uithaalt. Het kabinet kan ijzerenheinig zijn gang gaan.

In 2013 zette Heerts de FNV weer op de kaart door het sociaal akkoord met kabinet en werkgevers. De houdbaarheidsdatum daarvan is voorbij, behalve voor de afspraken over werk voor jong gehandicapten. Die hebben een lange looptijd.

Toegang tot de kabinetsformatie en een open deur bij het volgende kabinet zijn voor de FNV van levensbelang.

In de regio is invloed van belang omdat daar de zorg is georganiseerd door gemeenten en werkzoekenden aan banen kunnen worden geholpen.

Uitdaging 6: de gewezen klassenvijand

Vanouds zijn de werkgevers de tegenpool van de vakbeweging in de tegenstelling arbeid en kapitaal. Het is een symbiotische relatie: ze verfoeien elkaar, maar kunnen niet zonder elkaar. Voor de FNV is VNO-NCW de tegenspeler. Die kennen is essentieel om zaken te kunnen doen. Bij VNO-NCW is echter een cruciale machtswisseling geweest. Decennia was Niek-Jan van Kesteren de tegenspeler van de vakbeweging, nu zijn dat Cees Oudshoorn en Harry van de Kraats. Of zij zaken met de FNV willen en durven doen, hangt ook af van de nieuwe FNV-voorzitter - of die dat wil en durft. Als de nieren zijn geproefd kan het snel gaan: samen optrekken bij de kabinetsformatie of ieder zijns weegs.

De kandidaat: Han Busker (1960)

Als de voortekenen niet bedriegen wordt Han Busker woensdag ingehuldigd als nieuwe FNV-voorzitter. Het zittende FNV-bestuur heeft Busker maandag formeel voorgedragen. Busker is in stilte voorgesorteerd. Voor de buitenwereld hield de FNV de schijn op dat de drie vice-voorzitters zich kandidaat zouden stellen. Vooral Gijs van Dijk en Ruud Kuin leken hoge ogen te gooien. Van Dijk gooide zijn glazen in door zijn vinger op te steken toen Ton Heerts nog in het zadel zat. Kuin is de vleesgeworden activistische vakbeweging - niet te rijmen met inschikkelijkheid jegens kabinet of werkgevers.

Begin dit jaar werd Busker vast in het FNV-bestuur gehaald om hem klaar te stomen. In zijn nadeel is dat hij halverwege de 50 is, niet een jong gezicht. Er staat tegenover dat hij haast een vriendelijke kloon van Heerts lijkt, met een vergelijkbare leerschool maar wat plooibaarder en minder autoritair.

Na zijn opleiding tot algemeen opsporingsambtenaar bij de Koninklijke Marechaussee ging Busker op zijn 26ste werken bij de gemeentepolitie Amsterdam en later op Schiphol. Zes jaar later werd hij actief in de Marechausseevereniging Marver, waarvan hij acht jaar voorzitter was. Sinds 2008 is Busker voorzitter van de politiebond NPB.

In die functie speelde hij zich in de kijker. Hij leidde de succesvolle acties van de politie voor loonsverhoging. Dat heeft hem een netwerk en respect in Den Haag opgeleverd. In de FNV werd hij gezien als compromiskandidaat tussen de kijvende vice-voorzitters. Toen Busker dit voorjaar in het FNV-bestuur kwam kreeg hij de gevoelige 'portefeuilles' zorg en pensioen. Als Busker woensdag de enige kandidaat is, kan de FNV weer initiatief nemen. Bonden en werkgevers overleggen al maanden over arbeidsmarktproblemen. Busker zou een coup plegen door met de nieuwe machthebbers aan werkgeverszijde tot een vergelijk te komen - wat een oplossing zou bieden waar niemand omheen kan in de waarschijnlijk moeizame kabinetsformatie na de verkiezingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden