Bush voelt zich niet meer veilig achter de grote oceanen

Gisteren zette president Bush de eerste stap naar eenzijdige reductie van het strategische kernwapenarsenaal van de Verenigde Staten. 'Lang voelde Amerika zich veilig achter twee grote oceanen, maar met de verspreiding van technologie staat afstand niet langer garant voor veiligheid', zei Bush al tijdens de verkiezingscampagne....

Zijn boodschap is duidelijk: de Koude Oorlog is voorbij en Amerika heeft meer verdedigingswapens nodig en minder kernwapens. Vandaar ook de urgentie van een raketschild - ook al gaat dat in tegen het in 1972 met de Sovjet-Unie gesloten ABM-verdrag dat zo'n verdediging tegen langeafstandsraketten verbiedt.

De verwerping door de Senaat van het Kernstopverdrag in 1999 liet zien dat de consensus over wapenbeheersing in Washington is verkruimeld. Er zijn nu grofweg twee kampen, van traditionalisten en van radicalen. De eersten verkondigen een standpunt dat ook in Europa en Rusland maatgevend is: Het stelsel van verdragen en regels over hoeveelheden kernwapens, stopzetting van kernproeven en de export van wapentechnologie, biedt ook na de Koude Oorlog de beste garantie voor de beheersing van de proliferatie van massavernietigingswapens.

Het ABM-verdrag speelt hierin een belangrijke rol, omdat het Rusland en Amerika kwetsbaar houdt voor een tegenaanval. Dit is de mutually assured destruction, die tijdens de Koude Oorlog rechtstreekse militaire confrontaties onmogelijk maakte. Volgens traditionalisten blijft dit de hoeksteen van wapenbeheersing. Als de VS zich willen verdedigen tegen een nieuwe vijand - zoals een onbedoelde raketlancering of een raketaanval door terroristen - kan dat alleen na wijziging van het ABM-verdrag, dus met instemming van de oude vijand.

Maar het andere kamp, dat met Bush aan de macht is gekomen, voelt er niets voor het plan voor een nationale verdediging tegen langeafstandsraketten (NMD) afhankelijk te maken van Russische medewerking. Zij treden met hun Son of Star Wars in de voetsporen van president Reagan. Maar waar Reagan nog bereid was verifieerbare afspraken te maken over wapenbeheersing - getuige zijn stelregel trust but verify - twijfelen zijn opvolgers aan het nut daarvan. De dreiging gaat nu immers uit van spelers die niet aan onderhandelingstafels aanschuiven.

De Republikeinen hameren daarom op de fundamentele breuk met de Koude Oorlog. De Russische dreiging schuilt niet langer in een massale kernaanval, maar in het slechte beheer van de Russische kernwapens en het toegenomen risico van een onbedoelde raketlancering. Clinton wordt een ouderwetse wereldvisie verweten: hij heeft immers in acht jaar geen stappen gezet om het (te grote) Amerikaanse kernarsenaal te verkleinen. Het Democratische verweer is dat het in januari 1993 gesloten START II-verdrag, dat de plafonds voor strategische kernwapens verlaagde naar 3000-3500, tot Poetins aantreden is opgehouden in de Russische Doema.

Maar dat heeft de Republikeinen juist overtuigd van een alternatieve aanpak: eenzijdige reducties. Bush wil zo het kernwapenarsenaal terugbrengen tot 'het laagst mogelijke aantal'. De VS moeten leiderschap tonen door overbodige aanvalswapens af te schaffen en nieuwe verdedigingswapens (NMD) te bouwen.

Europese tegenstanders van de ontluikende Amerikaanse nucleaire strategie wijzen op de gevaren van een nieuwe wapenwedloop: China met zijn twintig ballistische raketten zal de productie opvoeren waarna India en Pakistan zullen volgen. Bovendien dreigt de uitgebreide samenwerking met Rusland in gevaar te komen. Bondskanselier Schröder heeft zich herhaaldelijk schamper uitgelaten over de Amerikaanse plannen. Hoge Vertegenwoordiger van de EU, Javier Solana, gaf deze week toe dat het ABM-verdrag 'geen bijbel' is, maar waarschuwde ook voor de 'verstrekkende gevolgen' van de NMD-plannen.

Deze Europese twijfels zijn koren op de molen van de Russische president Poetin. Hij reisde vorig jaar de wereld af om de tegenstanders van het raketschild te mobiliseren, en ontfutselde de Noord-Koreaanse leider Kim zelfs een vage belofte om, in ruil voor westerse steun, de bouw van een langeafstandsraket te bevriezen.

Voor Rusland zijn de NMD-plannen een diplomatieke droom: zij bieden Moskou de gelegenheid het eigen imago als supermogendheid op te vijzelen en tegelijk een wig te drijven tussen Europa en de VS. Geen wonder dus dat de Doema het START II-akkoord én het Kernstopverdrag ratificeerde en dat Poetin zelf een hele reeks tegenvoorstellen deed, zoals de reductie van strategische arsenalen tot 1500.

Achter Poetins raketdiplomatie schuilt de angst voor verdere marginalisering als supermogenheid. Rusland beschikt over een snel aftakelend kernwapenarsenaal, waardoor vergaande reducties onvermijdelijk zijn. Maar Rusland wil hiervoor graag wisselgeld krijgen in de vorm van een vergelijk met de VS over raketverdediging.

De contouren van een nieuwe Amerikaans-Russische overeenkomst laten zich schetsen: een START-III-akkoord met reducties in strategische kernwapens, gekoppeld aan een vergelijk over beperkte raketverdediging. Maar door de opstelling van de betrokkenen is het de vraag of het zover komt.

Onder Bush lijkt een Amerikaanse knieval voor de Russische wensen buiten bereik. Door eenzijdige stappen aan te kondigen hoeft de nieuwe regering zich niet door Rusland te laten chanteren - en evenmin door China, dat ervan wordt verdacht sowieso zijn arsenaal te willen uitbreiden.

En Poetin? Hij kan uiteindelijk toch eieren voor zijn geld kiezen en met de regering-Bush een START-III-akkoord sluiten. Maar ondertussen werkt hij even voortvarend door aan zijn alternatieve strategie, die bestaat uit een vrijage met China en gelegenheidscoalities met vijanden van Amerika. De komende maanden maken de Iraanse en Noord-Koreaanse leiders hun opwachting in Moskou. Of, en zo ja, wanneer Bush volgt, is nog onduidelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden