Bush maakt geen vrienden onder Europeanen

Uit onderzoek blijkt dat Amerikanen en Europeanen het grotendeels eens zijn over gevaren als terrorisme, fundamentalisme en Amerikaans unilateralisme. Maar over het gebruik van geweld en de rol van de VN lopen de meningen nog uiteen, analyseert Ph.P....

De oorlog tegen Irak heeft aanzienlijke gevolgen gehad voor de gevoelens van wederzijdse sympathie, vertrouwen en eensgezindheid, die zo lang kenmerkend waren voor de openbare mening ter weerszijden van de Atlantische Oceaan. Natuurlijk, ook de Amerikaanse publieke opinie is niet uniform en er zijn steeds meer Amerikanen die vraagtekens plaatsen bij het buitenlands beleid van president Bush, maar in Europa staat men nog een stuk kritischer tegenover dat beleid en is ook het vertrouwen in het Amerikaanse leiderschap aan het eroderen. In geen van de Europese landen (met inbegrip van Groot-Brittannië) is er een meerderheid van overtuigd dat de oorlog tegen Irak de kosten waard was.

Van nieuwe Amerikaanse acties, bijvoorbeeld tegen Iran of Noord-Korea, willen Europeanen, in tegenstelling tot Amerikanen, weinig weten. Amerikanen op hun beurt zijn aanzienlijk koeler geworden ten opzichte van vooral Duitsers en Fransen.

Dat zijn enige belangrijke uitkomsten van een grootschalig opinieonderzoek dat onlangs is uitgevoerd in de Verenigde Staten en zeven Europese landen (Duitsland, Frankrijk, Italië, Nederland, Polen en Portugal) waarvan de resultaten vandaag bekend zijn gemaakt. Het onderzoek is een herhaling van een zelfde onderzoek dat ook een jaar geleden werd gedaan door het German Marshall Fund of the United States met inhoudelijke steun vanuit de universiteiten van Leiden en Siena, Italië.

Zeker, net als verleden jaar, levert ook dit onderzoek veel gegevens waaruit je kunt concluderen dat het met de zo vaak beweerde diepe kloof die Europeanen van Amerikanen scheidt en maakt dat zij van verschillende planeten lijken te komen, wel mee valt.

Europeanen en Amerikanen delen nog steeds goeddeels hetzelfde fundamentele wereldbeeld, waar het gaat om zaken als: vriend en vijand, het relatieve belang van militaire en economische macht en de bereidheid voor bepaalde belangen geweld te gebruiken.

Europeanen en Amerikanen denken min of meer gelijk over de belangrijkste bedreigingen (en meer gelijk dan een jaar geleden), al lopen hun opvattingen over wat daaraan te doen is soms uiteen.

Europeanen en Amerikanen delen ook een internationalistisch geloof in en een sterke voorkeur voor multilateraal en gezamenlijk optreden. In vrijwel gelijke mate geven Amerikanen en Europeanen de voorkeur aan multilateraal boven eenzijdig militair optreden. Een mandaat van de Verenigde Naties levert daarbij overigens nauwelijks meer extra legitimatie en steun op dan een actie die door de NAVO wordt ondernomen. Dat geldt, opnieuw, zowel in de VS als in Europa.

Niet alleen een grote meerderheid van de Europeanen (78 procent), maar ook onder de Amerikanen (67 procent) ziet naast terrorisme en islamitisch fundamentalisme ook Amerikaans unilateralisme als een 'belangrijk' of zelfs 'zeer belangrijk' gevaar. Anders dan president Bush, getuigen Amerikanen ook van hun geloof in internationale verdragen, de VN en andere internationale instellingen en de noodzaak deze te versterken.

Aan beide zijden van de oceaan overheerst de opvatting dat de VS en Europa in de wereld een actieve rol moeten spelen. Met name in de VS is de steun voor een isolationistisch beleid sinds 1947, toen dit voor het eerst werd gemeten, niet zo klein geweest. Daar komt bij dat onder Amerikanen sinds 2002 ook de bereidheid is gegroeid te aanvaarden dat de EU een leidende rol in de wereld speelt, vooral als dit een bijdrage aan een gelijkere lastenverdeling zou betekenen. Ook als Amerikanen en Europeanen het niet altijd eens zijn.

Niet alleen de meeste Amerikanen, maar ook de meeste Europeanen die vinden dat Europa ook een wereldmacht zou moeten worden, zijn van mening dat deze er niet naar moet streven het tegen de VS op te nemen, maar daarmee juist moet samenwerken bij het aanpakken van wereldvraagstukken.

Ten slotte steunen meerderheden, zowel in de VS als in alle Europese landen - ondanks duidelijke verschillen in de mate van blaam die men hun geeft voor het conflict - het sturen van een gezamenlijke vredesmacht om Israëli's en Palestijnen van elkaar gescheiden te houden als bijdrage aan de oplossing van het conflict in het Midden-Oosten.

Maar daarmee hebben we het goede nieuws wel zo'n beetje gehad.

Het is waar, zowel Amerikanen als Europeanen menen dat er tussen hen belangrijke verschillen in sociale en culturele waarden bestaan, en dat omvat vermoedelijk een breed terrein, maar de belangrijkste reden tot zorg over de openbare mening in de transatlantische verhoudingen blijven de meningsverschillen over het gebruik van militair geweld. Dat geldt niet alleen specifieke gevallen zoals de oorlog tegen Irak, maar ook meer in het algemeen. Anders dan in de VS vindt bijvoorbeeld in geen enkel Europees land een duidelijke meerderheid dat het gewettigd is de VN te negeren 'als de vitale belangen van ons land op het spel staan'. In geen Europees land is een meerderheid het 'sterk eens' met de stelling: 'Onder sommige omstandigheden is gerechtigheid belangrijker dan oorlog.' Maar in de VS is 55 procent dat wel van mening.

Aan de respondenten werden ook verschillende scenario's voorgelegd waarin sprake was van geweldgebruik om Iran of Noord-Korea te dwingen zich van hun kernwapens te ontdoen onder verschillende condities (zoals wel of geen mandaat van de VN). In alle gevallen bestond er op dit punt een aanzienlijke kloof, van 35 procent of meer, tussen de VS en Europa. Hetzelfde - maar iets minder - gold voor vragen waarin respondenten geweldgebruik moesten afwegen tegen economische sancties.

Het bestaan van deze kloof kan deels worden verklaard uit het feit dat Europeanen 'Iran' en 'Noord-Korea' toch allereerst zien als de preoccupatie van Bush (de 'As van het kwaad'), maar het blijft onmiskenbaar dat de gemiddelde Europeaan veel meer twijfelt over de aanvaardbaarheid en geschiktheid van militaire macht om de problemen in de wereld te lijf te gaan dan in de VS het geval is.

Dat heeft tot gevolg dat Europeanen dan ook meer dan ooit van mening zijn dat als vitale belangen in het geding zijn Europa belangrijker is dan de Verenigde Staten. Dat geldt nu ook met name voor de Duitsers, die wat dit betreft nu niet langer afwijken van de andere Europese landen en in de voetsporen van de Fransen treden. In het algemeen is er dus van enig herstel van de transatlantische consensus nog geen sprake, integendeel. En voor wie vindt dat het mét de Amerikanen wellicht moeilijk, maar zonder hen helemaal niet mogelijk is in de wereld iets te bereiken is dat zorgwekkend, ook al kunnen regeringen zich in hun internationale politiek vaker permitteren de publieke opinie te negeren.

Ook bij een uitvoerig onderzoek als dit blijft er veel onzekerheid over wat mensen nu precies denken. En soms laten tegenstrijdige uitkomsten ruimte voor de vraag of het glas nu half vol dan wel half leeg is. Je kunt ook stellen dat het allemaal nog veel erger had gekund en inderdaad kun je uit ander recent opinieonderzoek concluderen dat het beeld van de VS elders in de wereld nog veel meer schade heeft opgelopen (Gallup International) én dat het recente dieptepunt in de transatlantische verhoudingen misschien al weer voorbij is (Pew Global Attitudes Project).

Hoe het zij, ook een nader onderzoek naar de herkomst van de steun voor en oppositie tegen het Amerikaanse beleid, wijst uit dat voor een beleid waar de Amerikaanse neoconservatieven een zwaar stempel op drukken in Europa nergens de handen op elkaar gaan. Het is niet zo dat Europeanen slappe knieën hebben en militair geweld altijd afwijzen, maar de brede coalitie van haviken en duiven die nodig is om daarvoor een meerderheid te krijgen vereist dat op zijn minst aan het vereiste van internationale legitimatie (door VN of NAVO) wordt voldaan, wat in het Amerikaanse krachtenveld nuttig, maar niet onmisbaar is.

Vaak zijn overigens de verschillen tussen de Europese landen onderling minstens zo groot als tussen Europa en de VS. Zo is er aan Europese zijde, zoals gezegd, geen sprake meer van consensus over de wenselijkheid van Amerikaans leiderschap. In Groot-Brittannië, Nederland en Polen vinden meerderheden dit nog steeds belangrijk, maar in Duitsland, Frankrijk, Italië en Portugal is eerder het omgekeerde het geval. Onder de voorstanders van Europa als wereldmacht haken er ook velen af als dit meer geld voor defensie zou betekenen. Van de eensgezindheid die een voorwaarde is om in Washington gehoor te vinden voor Europese inzichten is ook op het niveau van de publieke opinie dus geen sprake.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden