Bush en de maakbaarheid volgens rechts

Voor de verandering had deze krant twee weken geleden iets goeds te melden. Het aantal vluchtelingen dat zich in 2003 meldde aan de poorten van de Europese Unie is sterk afgenomen, luidde het bericht....

Namens de VN-vluchtelingenorganisatie Unhcr drukte hij zich wat zuinigjes uit, maar als minder mensen de aandrang voelen te vluchten zou je ook kunnen zeggen dat de situatie in de genoemde gebieden niet alleen maar veranderd is maar ook verbeterd. Ook zou je kunnen afvragen waardoor of door wie die verbetering tot stand is gebracht. De kaboutertjes? Of waren het de Amerikanen met hun militaire ingrijpen? Lubbers noemde de Amerikanen niet, terwijl hij toch blij moet zijn dat het nooit gekomen is tot de exodus van een miljoen Irakezen, waarvoor hij waarschuwde voor de oorlog tegen Irak. 'Geloof me, uit humanitair oogpunt wordt het een ramp', zei hij destijds, veel minder zuinig.

Het is anders gelopen: op de Balkan, in Afghanistan en Irak zijn de Amerikanen erin geslaagd de relatieve rust te doen terugkeren. Natuurlijk is elke bom die ontploft een aanslag op de uiterste houdbaarheidsdatum van deze stelling, maar het is een feit dat het aantal vluchtelingen uit Afghanistan en Irak in 2003 is gedaald met respectievelijk 46 en 50 procent. Een signaal dat de mensen daar het idee hebben dat de toestand er op vooruit gaat. Dat is te danken aan de Amerikaanse interventiepolitiek.

Is de wereld dan toch een beetje maakbaar? Enigszins beschroomd, durven we deze vraag op te werpen, want het begrip 'maakbaarheid' is terug. Alleen is het nu rechts dat zich tooit met de veren van het maakbaarheidsideaal. In Nederland de VVD met haar integratieplan en internationaal Bush met zijn plan de Arabieren rijp te maken voor democratie. Brutaal hebben zij de vacante plaats achter de tekentafel ingenomen.

Die ideologische usurpatie heeft menigeen verrast, ook omdat we na 1989 dachten dat het tijdperk van de grote projecten voorbij was. Misdadige totalitaire regimes hadden het idee in diskrediet gebracht dat je van bovenaf een volmaakte maatschappij kan maken. Vaclav Havel riep op nooit meer te zwichten voor het sirenengezang van utopisten. Zijn advies aan politici: richt je op de korte termijn en niet op hoe de wereld er over een eeuw moet uitzien.

En dan is daar ineens George Bush met zijn project-Irak. Eigenhandig wil hij het Midden-Oosten de sprong naar de moderniteit laten maken. Hij legt zich niet neer bij de dingen zoals ze zijn, maar vecht voor de dingen zoals ze zouden moeten zijn. Dus is hij een utopist, althans in de definitie die de Italiaanse essayist Claudio Magris in 1996 van dit begrip gaf. Eprobleem: Bush zelf zal de eerste zijn om te zeggen dat hij weinig weg heeft van de vroegere maakbaarheidsgelovigen.

Zijn primaire drijfveer is inderdaad niet idealisme, maar realisme. Hij gelooft niet in de intrinsieke goedheid van de mens. Zijn interventies in Afghanistan en Irak waren juist bedoeld om de krachten van het kwaad uit te schakelen. Ook is zijn poging de Arabische landen te hervormen tot democratische markteconomieingegeven door eigenbelang. Want waar vrijheid en voorspoed heersen, gedijen geen terroristen, fundamentalisten en schurkenregimes.

En toch is hij niet helemaal in de verkeerde film terechtgekomen. Het feit dat echte conservatieven (zij die slechts geloven in veranderingen die van onderop komen en niet van bovenaf worden gedecreteerd) weinig moeten hebben van het Irak-avontuur, duidt erop dat Bush in hun ogen wel degelijk dicht in de buurt komt van de ideologische sleutelaars uit de vorige eeuw. Maar er is een verschil: Bush opereert in een andere wereld. De onttoverde wereld van na 1989, zoals Magris het acht jaar geleden noemde. Een wereld bevrijd van totalitaire utopie

Volgens de Italiaan maakt dat de weg vrij voor een eigentijdse, ontnuchterde variant van het maakbaarheidsdenken. Een variant waarin het geloof in verandering behouden blijft, maar waarin geen plaats meer is voor het aanmatigende idee dat we het kant-en-klare recept hebben om zonodig met dwang het paradijs op aarde te verwezenlijken.

Het is te vroeg om te bepalen of de maakbaarheid volgens rechts in deze categorie past en of het zal slagen waar voorgangers faalden. Ook Bush kan in de val van de hoogmoed lopen. Of hij kan zich, andersom, te snel uit de voeten maken uit Irak. Vooralsnog is elke Iraakse familie die meent niet te hoeven vluchten, winst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden