Bush-doctrine boezemt nog te veel angst in

De wereld is ruw wakker geschud na de vrolijke jaren negentig. De nieuwe wereldorde van na de Koude Oorlog lijkt al op 11 september 2001 ten einde te zijn gekomen....

Er was de Britse koloniale orde, de wereldbrand van 1914-1945, de Amerikaanse multilaterale orde tijdens de Koude Oorlog. Bevestigt de preventieve oorlog tegen Irak dat na de terreuraanslagen van 11 september een nieuw tijdperk is ingeluid?

Niemand weet het antwoord. Zeker is, dat het internationale klimaat veel ruwer is dan de westerse wereld wenste te beseffen tijdens de Roaring Nineties. Terroristen hebben bewezen dat ze, met de hun ter beschikking staande middelen, zoveel mogelijk slachtoffers zullen maken. Waar en wanneer ze kunnen. Dat is de 'voedingsbodem' voor het felle Amerikaanse antwoord. De reus is wakker geschud en de gevolgen zijn nog niet te overzien.

Afgaande op de geschiedenis, kunnen de gevolgen groot zijn. Oorlogen beslissen niet alleen het lot van landen, staatshoofden en hun bevolkingen, het zijn ook vulkaanerupties die een heel landschap kunnen veranderen. Datzelfde kan gelden voor de 'Oorlog tegen Terrorisme'. Deze is tot dusver door president Bush op een alomvattende wijze gevoerd. Eerst werd terreurgroepen en landen die hun steun verschaffen de wacht aangezegd. Amerika viel Afghanistan aan.

Daarna volgde de introductie van hetleerstuk van de preventieve aanval en de waarschuwing aan Noord-Korea, Iran en Irak - geen 'As' wellicht, maar wel landen die zichzelf buiten de rechtsorde geplaatst hebben en bezig zijn met de productie van en/of handel in raketten met een steeds groter bereik of massavernietigingswapens.

Inmiddels zijn de VS erin geslaagd, volgens de Amerikaanse commentator Ivo Daalder, 'om het debat in de wereld te laten domineren niet door terrorisme of schurkenstaten of massavernietigingswapens, maar door Amerikaanse macht'. Het vertrouwen in de uitoefening van Amerikaanse macht ontbreekt. Ook The New York Times sombert - niet over de noodzaak van de oorlog tegen Irak, maar over de aanpak van de regering-Bush. Die is eenzijdig militair en roept weerstand op: 'Bondgenoten zijn ondergewaardeerd, het gebruik van geweld overgewaardeerd.'

Buiten de VS regeert onder sommige commentatoren het hyperbool. Wie toch al was behept met een zwaar gemoed ziet alom de donkerste vermoedens bevestigd over Amerikaanse heerszucht en imperialisme. Cynische veroveraars belust op olie, en geweld dat uiteindelijk ten koste zal gaan van de vrijheid. Dan gaat het plots over 'Osama bin Bush' (Marcel van Dam) of mag je, zoals Maarten 't Hart onlangs deed in NRC Handelsblad, stellen dat de huidige bewoner van het Witte Huis 'hard op weg is zich te scharen in het selecte gezelschap van figuren als Hitler en Stalin'. Proportioneel gebruik van retoriek? Niemand heeft hem weersproken.

Het is overigens een interessante paradox dat zij die het meest vrezen voor de dreiging van een ontketend Amerika hun angst vaak compenseren door elke andere, niet uit Washington afkomstige dreiging geheel weg te relativeren. Maar de verontrusting is geen mysterieus virus zonder duidelijke herkomst. Onder president Bush zijn veel oude verdragen gesneuveld en weinig nieuwe getekend. Zijn regering heeft al voor 11 september de fundamenten van de oude multilaterale orde ter discussie gesteld. Irak kan als nieuwe bevestiging worden gezien van een unilaterale revolutie waarin de laatste supermogendheid de Amerikaanse grondwet als hoogste wet erkent en zich niet langer wil onderwerpen aan geïmporteerde wetten en ondemocratische instellingen.

Dit is het scenario dat mondiaal angst inboezemt. Terwijl wereldomspannende problemen (net zo goed als nieuwe kansen) schreeuwen om meer coördinatie op mondiaal niveau, hakt de Bush-doctrine van maximale Amerikaanse soevereiniteit en preventieve oorlog in op fragiele verbanden waarmee de rest van de wereld poogt de chaos in te dammen. Daarbij gaat het niet alleen over veiligheid, maar ook over welvaart, milieu, spreiding van rijkdom.

Met de slachtoffers van deze nieuwe orde kun je een klein ziekenhuis vullen. Terminale patiënten als het ABM-verdrag tegen raketdefensie zijn al bijgezet in het mausoleum van de Koude Oorlog. Oudgedienden als de NAVO en nu zelfs de Europese Unie liggen aan de hartpomp op de intensive care. En lieflijke pasgeborenen als het Internationaal Strafhof en het Kyoto-protocol snakken naar adem in de couveuse. Het lot van deze patiënten is onzeker. Een mondiaal ziekenfonds is er niet.

Natuurlijk: dit soort beeldspraak maakt een karikatuur van het Amerikaanse beleid. Met evenveel recht kun je er een ander verhaal tegenover zetten. Dat van de president die na 11 september de beperkingen van de unilaterale strategie moest inzien, direct zijn schulden bij de Verenigde Naties afbetaalde, een zeer omvangrijke internationale coalitie uit de grond stampte en VN-legitimering zocht en vond voor het overgrote deel van de door hem aangekondigde 'Oorlog tegen terrorisme'.

En een Amerikaanse leider die, hoewel omringd door 'haviken', voor zijn eerste 'preventieve oorlog' maandenlang vocht voor het verwerven van de noodzakelijke steun in de Veiligheidsraad. Dat die poging uiteindelijk mislukte, met dank aan het feilen van de eigen diplomatie en aan de Franse onwil serieus over een compromis te onderhandelen - het zij zo. Maar dat doet weinig af aan de oprechtheid van de poging.

Enige relativering is dus op zijn plaats. De waarheid ligt ergens in het midden, maar het is te vroeg om te zeggen waar precies. Zeker is wel dat de zuivere leer van de unilateralisten zich uiteindelijk niet laat verenigen met een Amerikaanse leiderschapsrol in de wereld. En gelukkig ook niet met de politieke traditie van de Verenigde Staten. Maar wat de onzekerheid vergroot, is het samenvallen van drie gebeurtenissen. Er is de aanwezigheid van reële dreigingen die catastrofale vormen kunnen aannemen: de verspreiding van massavernietigingswapens en van heilloze terroristische aspiraties - en hun mogelijke kruising. Er is het effect van 11 september, dat in de VS een breed draagvlak heeft geschapen voor grote buitenlandse avonturen (Irak) dat er anders niet zou zijn. En er zijn de hardliners in de neoconservatieve beweging, die willen breken met de oude orde en een nieuwe orde willen vestigen. Die moet uitgaan van maximale nationale bewegingsvrijheid en rusten op twee bouwstenen: Amerikaanse macht en soevereiniteit.

Afzonderlijk zouden deze ontwikkelingen al grote implicaties hebben gehad voor de wereld waarin we leven. Gezamenlijk vormen ze een explosieve cocktail, met ongewisse gevolgen. Daarin wedijvert de mondiale veiligheidscrisis met een mondiale leiderschapscrisis.

De bedoelingen van Bin Laden cum suis betekenen een totale verwerping van elke rechtsregel die de mensheid lief is. De 'schurkenstaten' van weleer opereren in een schemerzone: in voortdurende overtreding van de wetten van interstatelijk gedrag, hun eigen bevolking terroriserend of uithongerend, zijn ze makelaars in raketten of vernietigende wapens. Het gevaar dat ze gemene zaak maken met terroristen die geen afschrikking, vergelding of indamming vrezen, is reëel.

De VS hebben op deze veiligheidscrisis een controversieel antwoord - preventieve oorlog - dat ook een uitdaging is van de bestaande ordening. Eigenen de VS zich het recht toe alleen te besluiten over oorlog en vrede? President Bush zelf heeft het met zoveel woorden gezegd. Op zich is dat niets nieuws: ook Europese landen zochten in de Kosovo-Oorlog in 1999 de legitimiteit van hun optreden in de uitkomst ervan. Oorlogen met VN-legitimering zijn nog steeds de uitzondering, niet de regel.

Maar het gaat natuurlijk om de richting waarin het volkenrecht zich ontwikkelt: opwaarts of neerwaarts. Macht en recht zijn innig met elkaar verweven. Het recht heeft de macht nodig om serieus genomen te worden. Maar ook de macht kan niet zonder recht, dat zijn uitoefening moet legitimeren. Een belangrijk deel van het volkenrecht zelf is een uitvloeisel van wat de machtigste staten onderling overeenkomen. Nu is de volkenrechtelijke ordening weer in beweging.

Dat maakt het huidige tijdsgewricht zo spannend. Er worden nieuwe regels geschreven. Uit Bush' herhaaldelijke inschakeling van de Veiligheidsraad (na 11 september, en in verband met Irak en Noord-Korea) valt te herleiden dat hij de regels wil aanpassen, maar niet dat hij het hele wetboek wil wegkieperen. Dat wordt bevestigd in zijn nationale veiligheidsdoctrine. Dat de zinderende Irak-diplomatie in de Veiligheidsraad niet het begin van een oplossing heeft gebracht, maar is uitgemond in een totaal en wederzijds gebrek aan vertrouwen tussen bondgenoten, is echter een veeg teken.

Toch zijn het diezelfde bondgenoten die de 'leiderschapscrisis' zullen moeten oplossen. Een unipolaire wereld (geregeerd door een 'goedaardige' hegemoniale macht) hoeft niet instabieler te zijn dan een multipolaire. De geschiedenis suggereert eerder het tegendeel. Maar alles hangt af van de wijze waarop de leidende staat haar macht organiseert. Juist als de macht zo ongelijk verdeeld is, verplicht dat de leidende staat tot een uiterste inspanning om bij de anderen vertrouwen te wekken over het gebruik ervan. Onder Bush is sprake van een breuk in dat vertrouwen, die spoedig reparatie behoeft.

Dat legt ook op het nieuwe, vereende Europa een zware verantwoordelijkheid. De militaire wereldordening is unipolair, maar op diplomatiek en economisch gebied is het beeld genuanceerder. Fabels over de almacht van de VS ontslaan Europese landen te gemakkelijk van hun eigen mondiale verantwoordelijkheid. Bovendien vormen ze een aansporing voor roekeloos gedrag.

De grote Europese landen moeten er onderling uit zien te komen of zij zich als tegenmacht of als partner - die corrigeert, maar niet blokkeert - van de VS willen organiseren. Het laatste scenario biedt de enige kans om, met gezamenlijke standpunten en op basis van begrip voor de ernst van de situatie in de wereld, invloed uit te oefenen op de nieuwe regels.

Als dit niet lukt, zullen nieuwe breuklijnen door het continent worden getrokken - of oude weer zichtbaar worden.

De tijd dringt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden