Burkina Faso pakt de strijd tegen besnijdenis van meisjes energiek aan 'Het is de schaamte, niet de pijn die ik me nog steeds herinner'

Ze maken er nu grappen over onder elkaar, Naïmounata Ouattara, haar moeder en haar grootmoeder, nu Naïmounata 23 jaar is en gezond....

LIDY NICOLASEN

Van onze verslaggeefster

Lidy Nicolasen

OUAGADOUGOU

Twaalf jaar geleden werd Naïmounata besneden en het was haar grootmoeder die het mes hanteerde. Het ging niet goed, de eerste noch de tweede keer. Ook na de derde keer bleef er iets achter. 'Het is de schaamte, niet de pijn die me is bijgebleven', zegt ze.

Naïmounata zit op een terras van een hotel in Ouagadougou, de hoofdstad van de Westafrikaanse staat Burkina Faso. Ze aarzelt geen moment om over haar eigen besnijdenis te praten. 'De mensen liegen erover. Het wordt nog steeds bij heel veel jonge meisjes gedaan. En als zo'n kind doodgaat aan de gevolgen zeggen de moeders en tantes: het is haar lot nu te sterven.'

Burkina Faso, waar besnijdenis van meisjes bij wet is verboden, pakt de strijd tegen de rituele verminking van de vrouwelijke geslachtsorganen verre van kinderachtig aan. Er zijn posters van een kind dat haar kruis met haar handen beschermt voor het mes in de hand van een oudere, traditioneel geklede vrouw, stickers in fel geel-rood-groen waarop een wijdbeens, woedend meisje haar kruis afdekt voor het mes dat erop is gericht.

Halte a l'excision, is de kreet van het Comité Nationale de Lutte contre la Pratique de L'Excision. Er is een instructieboek Ik wist het ook niet voor gezondheidswerkers, opinieleiders, opvoeders en de animators - de vrijwilligers die lastige problemen met toneelspel bij het publiek introduceren.

Het instructieboek is de schaamte ver voorbij. Op tekeningen worden de diverse vormen van besnijdenis getoond, de verminking en zelfs de moeizame verlossing van een baby bij een besneden vrouw. Een imam en een katholieke priester vertellen de dorpsbevolking onder de boom in het dorp dat de koran noch de bijbel ook maar rept over besnijdenis van meisjes.

'Nu is het afgelopen met de besnijdenis' zijn blij de laatste woorden in het boek. Maar tussen boek en traditie, tussen wet en praktijk gaapt een enorme kloof. Bijna driekwart van de meisjes gaat nog steeds onder het mes dat de vrouwen zelf hanteren. Want besnijdenis is net als zwangerschap een zaak van vrouwen.

Charles Poja (23) vertelt hoe een meisje in zijn familie doodbloedde na een besnijdenis. Haar ouders durfden haar niet naar het ziekenhuis te brengen uit angst voor de buurt en ze besloten het kind stiekem te begraven. Ze werden toch ontboden op het politiebureau nadat Charles hen had aangegeven.

Sommigen menen dat besnijdenis van meisjes een gebruik is uit het oude Egypte en het oude Rome, anderen zeggen dat de islam de besnijdenis heeft meegebracht om de seksualiteit van vrouwen onder controle te houden. Wat iedereen ziet is dat de besnijdenis een oeroud gebruik is bij volkeren die op de oevers van de Nijl wonen en dat geloof noch stam ertoe doet.

In het gesloten en naar binnengerichte Burkina Faso met zijn 90 procent analfabeten die in een polygame samenleving in feeërieke nederzettingen op het platteland wonen, zijn de rituelen vrijwel onaangetast gebleven. De vrijmoedige posters en stickers zijn buiten de hoofdstad niet terug te vinden.

'Er is een groot verschil tussen de legale wet en de traditionele. De regering doet haar best. Maar je ziet dat de wetgeving over de hoofden van de mensen heen is gemaakt', zegt Aminalta Touré, adviseur op het terrein van geboortebeperking. 'De Burkinese vrouwen durven de traditionele gebruiken niet los te laten, ze zijn bang dat hun dochters uit de gemeenschap worden gestoten, dat zij later geen echtgenoot zullen krijgen. '

Vrouwen in Burkina Faso, zegt Touré, beleven geen seksueel plezier, zelfs niet in hun hoofd. Het genoegen dat zij aan seksualiteit ontlenen, is het plezier dat ze mannen hebben te bieden. 'De vrouw is er niet voor zichzelf. Ze is er op de eerste plaats voor de gemeenschap, dan voor de familie en dan pas voor zichzelf. Ze wordt niet gezien als een individu, maar als onderdeel van een package deal, ze vertrekt naar de familie van haar man om er het werk te doen en kinderen te baren. Als haar man sterft, neemt de broer van de overledene alle taken van echtgenoot over, zij heeft daar niets over te vertellen.'

De gezondheid van de vrouw is de term waarop het nationale comité de besnijdenis aanvecht. 'Vanwege mijn gezondheid weiger ik', zegt het meisje op de poster dan ook. Gelijk heeft ze, want de kans op infecties, bloedingen en shock zijn enorm. Wie de besnijdenis overleeft, wachten dikwijls psychische problemen, een pijnlijke seksuele omgang en complicaties bij zwangerschap en bevalling. Op de 100 duizend geboorten stierven vorige jaar 850 vrouwen in het kraambed. Op de duizend kinderen werden er 99 dood geboren.

Maar Touré zit het niet lekker dat alleen naar de gezondheidssituatie wordt gekeken. 'De besnijdenis op een nette manier uitvoeren, een beetje alcohol ter ontsmetting, is net zo gevaarlijk als illegaal. Het maakt niet uit of je het thuis doet of in het ziekenhuis, het blijft een verminking. En ik denk echt dat je je doel voorbij schiet, zolang je de vrouw niet als persoon erkent.'

Naïmounata en Charles zijn actief in jongerenorganisaties die willen veranderen, die overal in het land proberen jongeren op te zoeken. Op school, op straat, op het sportveld en op speciaal georganiseerde tea-parties. In negen van de tien gevallen gaat het over seks, soms over besnijdenis. Het blijft een lastig onderwerp. 'Je kunt niet domweg zeggen: stop er mee, besnijdenis is een traditie', zegt Naïmounata. 'Maar we moeten jongeren leren dat het een slechte gewoonte is.'

De jongeren voeren links en rechts heel wat toneelstukjes op om de seksuele problemen aan te kaarten. Suzanne Sawadogo demonstreert in het jeugdgebouw hoe ze met overtuiging de vrouw speelt die haar nichtje en tevens huishoudelijke hulp ziek thuis aantreft. Het kind blijkt onduidelijke medicijnen te hebben geslikt, om een abortus te provoceren. Ze is zwanger van Suzanne's echtgenoot en tante zet haar subiet op straat.

Blaise Tiendrebeogo (23) speelt de opschepper, de jongen die in het schoollokaal bluft dat hij een meisje mee naar huis heeft genomen, haar heeft ontmaagd en nog veel meer. Als de zwangerschap wordt ontdekt, stuurt vader dochter én moeder de straat op. 'Jij hebt een hoer van haar gemaakt', zegt pa.

Tienerzwangerschappen zijn een groot probleem in Burkina Faso. Meisjes worden met de last opgezadeld, van huis en school weggestuurd, terwijl de verwekkers van het kind per definitie ontkennen dat ze er iets mee te maken hadden. Niet zelden probeert het meisje abortus of zelfmoord te plegen, een enkele keer legt ze het kindje te vondeling of gooit ze het in de wc.

Blaise besloot zich bij een jongerenorganisatie aan te sluiten nadat het liefje van een vriend door haar ouders het huis was uitgezet toen ze zwanger bleek. Het meisje wist zich geen raad. Dagenlang zwierf ze doelloos door de stad, zonder dat iemand haar aansprak of zich om haar lot bekommerde. Ze belandde in de prostitutie en vervloekt nu de vader van het kind.

Nu praat Blaise met jongens over seks, wijst hen op hun plichten, praat hen condooms aan. 'Het is waar', geeft hij toe, 'de mannen hier gedragen zich onverantwoordelijk. Maar ze weten ook niks, ze zijn heel verkeerd geïnformeerd. Ik ben iemand die nu weet wat hij doet.' Grijnzend: 'Daarom ben ik de nieuwe man in Burkina Faso.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden