Burgerwachten dreigen te ontaarden in knokploegen: 'Sociale controle schiet door'

Burgerwachten dreigen steeds meer het karakter te krijgen van knokploegen. Daarvoor waarschuwt politievakbond ACP vandaag. De politie en gemeenten stimuleren de oprichting van burgerpreventieteams, maar verliezen de controle over groepen die het heft in eigen handen nemen.

De Soldiers of Odin, een extreemrechtse burgerwacht die vorig jaar in Nederland opdook. Beeld Archieffoto

Ze zijn met vijftig man, hebben honden en drie helikopters tot hun beschikking, dragen kogelwerende vesten en jagen vrijwillig op criminelen. De burgerwacht in het Veluwse dorp Kootwijkerbroek schuwt geen enkel middel om de omgeving veilig te houden. Op beelden is te zien hoe leden van deze 'knokploeg' vermeende inbrekers eigenhandig op de grond werken. Ook poseren ze trots voor een van hun helikopters, die beschikbaar is gesteld door een particulier bedrijf in het dorp.

De leden willen onder geen beding praten, maar inwoners van het dorp prijzen de acties van de burgerwacht. Een eigenaar van een transportbedrijf heeft geen last meer van brandstofdieven sinds vorig jaar twee Poolse dieven op heterdaad werden betrapt. Ze werden overmeesterd door veertig man en overgedragen aan de politie. 'Ze stonden te beven op hun benen', aldus de eigenaar tegen het AD.

Politievakbond ACP waarschuwt vandaag dat sommige burgerwachten in ons land steeds meer het karakter van een knokploeg krijgen. Kootwijkerbroek dient volgens de ACP als voorbeeld van hoe het níet moet. 'Laat er geen misverstand over bestaan', zegt Wilma Noordergraaf, woordvoerder van de vakbond. 'Wij juichen het toe als burgers eigen verantwoordelijkheid nemen in hun wijk. Maar dit moet wel binnen de grenzen van de politie gebeuren.' Volgens Noordergraaf bevindt de burgerwacht in Kootwijkerbroek zich in een schemergebied. 'De leden praten er niet uitvoerig over. Dat verontrust onze vakbond: hoe steekt dit in elkaar? Gebruiken ze geweld?'

Frank Brouwer van de politie Oost-Nederland, waar Kootwijkerbroek onder valt, kan haar gerust stellen: 'Er zijn heel duidelijke afspraken met deze mensen gemaakt over wat wel en niet mogelijk is', zegt hij. Hij vindt het woord 'knokploeg' een verkeerd beeld schetsen. 'Je ziet bij ons in de regio overal WhatsApp-groepen opduiken van burgers die de criminaliteit in hun wijk willen tegengaan. Deze bewoners vormen de oren en ogen van de wijk, de politie is er voor de handhaving van de wet. Die rolverdeling is voor iedereen duidelijk.

Buiten het oog van de politie

Toch duiken steeds meer burgerwachten op die op eigen houtje opereren, buiten het oog van de politie om. Zo verbrak het Burger Preventie Team in Ter Apel eind 2015 het convenant met de politie. Volgens woordvoerder Harry Siemers leverde 'uren vergaderen met de gemeente en politie niets op'. Ook de extreemrechtse Soldiers of Odin, een uit Finland overgewaaide anti-migratieburgerwacht, moet niets hebben van de politie. Vorig jaar hielden ze eigenhandig een asielzoeker in Winschoten aan nadat hij vrouwen, onder wie een 12-jarig meisje, zou hebben lastiggevallen. De politie nam vervolgens afstand van de burgerwacht.

Ook op andere plaatsen duiken knokploegen incidenteel op. In het Gelderse Putten stonden vorig jaar zeventig man voor de Aldi nadat op Instagram werd gewaarschuwd voor de komst van een horrorclown. De man had op ditzelfde sociale medium aangekondigd dat hij die avond verkleed in clownskostuum naar de supermarkt zou gaan. Uiteindelijk was hij nergens te bekennen.

Politiewoordvoerders ontkennen dat deze knokploegen een probleem vormen. Buurtpreventieteams zoals zij die kennen gebruiken volgens hen zelden geweld. Maar volgens socioloog Vasco Lub, die onderzoek deed naar burgerpreventie, is er een groot schemergebied. 'Een burger heeft het recht om een crimineel aan te houden, maar de wettelijke kaders zijn nu heel vaag', zegt hij. 'De politie en gemeenten zijn te weinig bezig met de excessen die kunnen plaatsvinden bij burgerpreventie.'

'Sociale controle schiet door'

Uit een vorig jaar gepubliceerd rapport van Lub blijkt dat de politie en gemeenten de oprichting van burgerwachtinitiatieven stimuleren. Ze rusten de groepen uit met speciale kleding, portofoons en flyers. In bijna de helft van de Nederlandse gemeenten zijn inmiddels zo'n 700 buurtpreventieteams actief, een aantal dat rap groeit. Over het algemeen komt dat de buurtveiligheid ten goede, stelt Lub. 'Burgerpreventieteams bestaan doorgaans uit brave bewoners die in duidelijk fluoriserende jasjes door de wijk patrouilleren. Maar het wordt een ander verhaal als een groep burgers kogelvrije vesten draagt en helikopters inzet. Dan schiet de sociale controle door.'

Volgens Lub richten de meeste burgers geen preventieteams op omdat ze zo graag 'politietje willen spelen'. Burgers die wel die aandrang voelen zijn vaak ontevreden over het opreden van de politie en springen daarom bij, maar ontlenen hier vervolgens wel bepaalde rechten aan, bijvoorbeeld eigenhandig ingrijpen.

In Kootwijkerbroek zijn inwoners ontevreden over het trage optreden van de politie: doen agenten er vaak veertig minuten over om het afgelegen dorp te bereiken, leden van de burgerwacht staan binnen een paar minuten met gierende banden op locatie. Volgens socioloog Vasco Lub zou de politie hier een les uit kunnen trekken: 'Laat ze ervoor zorgen dat de aanrijdtijd korter wordt in plaats van dat ze terugvallen op burgers. Dat is een stuk efficiënter en beperkt excessen.'

Lees ook: De Volkskrant liep mee met een buurtpreventie team in Maassluis. 'Met zaklantaarn kun je ook flinke klap verkopen.' (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden