Burgers hebben recht op rechters

Minister Hirsch Ballin heeft niet veel op met rechters, zo lijkt het. Zijn meest recente en nu al veelomstreden wetsvoorstel ‘Versterking Bestrijding Computercriminaliteit’ is daarvan een treffend voorbeeld....

Eerder al diende Hirsch Ballin, in de woelige slipstream van Saban B., een wetsvoorstel in waarin de beslissing over het tijdelijk verlaten van een penitentiaire inrichting tijdens voorlopige hechtenis weggehaald wordt bij de rechter en komt te liggen bij de gevangenisdirecteur. Dit alles staat op gespannen voet met mijn favoriete grondrecht: het jus de non evocando. Dat beginsel is vastgelegd in artikel 17 van onze Grondwet: ‘Niemand kan tegen zijn wil worden afgehouden van de rechter die de wet hem toekent.’

De oorspong ligt in de Franse revolutie; het was in de feodale tijd gebruikelijk om burgers de toegang tot de rechter te ontzeggen als dat de adellijke machtshebbers zo beliefde. Sinds het eind van de 18de eeuw is deze praktijk niet meer acceptabel, niet in Frankrijk en ook niet in Nederland, waar het jus de non evocando als sinds de eerste grondwetten verankerd ligt in de rechtsstaat. Eerst zweefde ‘het jus’ nog rond in de procedurele regionen van de Grondwet, maar sinds de grote grondwetswijziging van 1983 staat het prominent in de paragraaf over de grondrechten. Je zou dus zeggen dat de Nederlandse staat deze rechtsregel serieus neemt. Maar helaas: er wordt slechts heel weinig naar artikel 17 verwezen in doctrine, wetgeving en rechtspraak.

In zijn recente college tour haalde Geert Corstens, president van de Hoge Raad, het grondwetsartikel nog weer eens naar de voorgrond. Hij sprak zijn zorg uit over de afkalving van dit beginsel in de Nederlandse rechtsstaat, mede naar aanleiding van het ‘Saban wetsvoorstel’ van Hirsch Ballin. Ik deel die zorg. Als wij in Nederland het recht van toegang tot de rechter serieus nemen, dan moeten we zeer voorzichtig zijn met voorstellen zoals die recentelijk door onze – inmiddels demissionaire minister van Justitie – zijn ingediend. Die maken deel uit van een meeromvattende ontwikkeling naar het omzeilen van de rechterlijke toets. Denk hierbij ook aan de sterke drang naar bestuursrechtelijke handhaving in kwesties die traditioneel op het gebied van het strafrecht liggen. Denk aan de gretige gemeentelijke toepasing van de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (Bibob) op de Wallen en die dankzij de behaalde ‘successen’ nu zelfs uitgebreid dreigt te worden naar vele andere gebieden.

Denk aan de middenstanders en kleine bedrijven die te maken krijgen met steeds meer regeldruk en handhaving die in de praktijk niet of nauwelijks door rechters getoets kan worden. En inderdaad: een rechter mag niet toetsen aan de Grondwet, dus een burger kan artikel 17 niet via de rechter inroepen tegen nieuwe wetten en maatregelen. En inderdaad: in de formulering van artikel 17 ligt al een ontsnappingsclausule voor de wetgever, namelijk de zinsnede ‘ die de wet hem toekent’. Als de wet geen rechter toekent aan een burger, kan de burger er ook niet van afgehouden worden en is er dus geen probleem. Maar zo eenvoudig ligt het niet.

De maatregelen die Hirsch Ballin wil treffen en de algemene tendens naar het buitenspel zetten van de rechter, gaat in tegen de geest van de Nederlandse rechtsstaat, tegen de geschiedenis, het systeem van de wet en tegen internationale verdragen. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens gebiedt de burgerlijke toegang tot de rechter. En ten aanzien van Hirsch Ballins recente wetsvoorstel: dat is in strijd met de Europese E-commerce-richtlijn, die voorziet in een rechterlijk bevel voor het ‘op zwart zetten’ van websites. Nederland heeft een mooi, degelijk, goed functionerend rechtsstaatmodel, gebouwd op het centrale fundament van de evenwichtige verhouding tussen wetgever, bestuurder en rechter. Daar moeten we zuinig op zijn.

Daarom wil ik op deze plek een vurig pleidooi houden voor een nieuw respect, in woord en daad, voor een van de mooiste en meest kwetsbare grondrechten die wij kennen, vastgelegd in artikel 17 van de Grondwet. Het jus de non evocando moet uit de coulissen en in de schijnwerpers. Leve de rechtsstaat! Leve de rechter! Leve de burger!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden