Burgers hebben lobbyende overheid snel door

Beleid decreteren en afdwingen werkt niet meer en dus houdt de overheid geheime opiniepeilingen om te weten wat de burgers willen....

ONZE overheden doen grote moeite te achterhalen wat de burgers menen en willen. Soms hanteren zij daartoe zware inspraakprocedures, zoals die bij een planologische kernbeslissing (PKB). Vaker gaat het om losse inspraakrondes en incidentele bijeenkomsten. De commissie-Terlouw, die de mening van burgers over genetisch veranderd voedsel moet peilen, doet dit nu per advertentie met antwoordcoupon. Vele ambtelijke instanties huren commerciële bureaus in om in sectoren als onderwijs, zorg of vervoer de voor- en afkeuren te onderzoeken. Moderner zijn de discussieplatforms op internet, zoals over duurzaam bouwen, grondrechten en de A 15.

Groot succes hebben al deze losse vormen van 'marktonderzoek' tot dusver niet. In de procedures en overlegrondes verschijnen merendeels ambtenaren en lobbyisten, om voor de afwezige burgers in te spreken. De antwoordcoupons worden vooral ingevuld door activisten en resulteren in een erg scheve steekproef. De goede onderzoeksbureaus tobben over de geldigheid en betrouwbaarheid van uitkomsten; de slechte willen vooral de opdrachtgever behagen. De internetplatforms lijden een kwijnend bestaan. Wie hoort nog van de site www.forumdemocratie.nl, door oud-minister Peper met veel fanfare en overheidsgeld geopend?

Deze constateringen zijn geen verwijt. De overheden kunnen de vele afwezige en passieve burgers niet dwingen tot aanwezigheid en reactie. Zij hebben inmiddels geleerd niet te mogen koersen op de mening van alleen de weinige actieve burgers, want de vele passieve kunnen later flink amok maken. Beleid zomaar decreteren en afdwingen, werkt sinds lang evenmin en geeft vaak nog meer verzet. Hoe kan een overheid toch zijn onzekerheid verkleinen over wat de meeste burgers willen? In oude sprookjes ging de vorst vermomd de straat op, om onthutst paleiswaarts te keren. Het kabinet-Kok II verkleedt zich moderner. Op initiatief van de secretarissen-generaal werd besloten om voortaan integraal opinie-onderzoek onder de bevolking te houden. Onderwerpen zijn onder meer het Haagse beleid inzake de oorlog in Afghanistan (die Kok eerder géén oorlog noemde), de Palestijnse kwestie en de binnenlandse veiligheid. Naar voorbeeld van echt marktonderzoek houdt het de uitkomsten geheim. Met deze nieuwe aanpak etaleert het kabinet wantrouwen in zijn traditionele informanten: middenveld en parlement. ANWB, Greenpeace of VNO-NCW acht het onvoldoende representatief voor de publieke opinie. Buiten deze polderbesturen om gaat het nu de achterban naar haar mening vragen. Niet langer kan de ANWB makkelijk ageren tegen vrijwel elke file-aanpak, Greenpeace tegen allerlei technologische vernieuwing en VNO-NCW tegen hogere overheidsuitgaven. Van de weeromstuit zullen zij meer rekening moeten houden met hun leden en niet-leden.

Curieuzer nog is het wantrouwen tegen parlement en andere gekozen lichamen. Deze zijn juist ingesteld om namens de bevolking te spreken! Klaarblijkelijk meent het kabinet dat volksvertegenwoordigers en politieke partijen geen betrouwbare stem van het volk zijn. De vraag ligt voor de hand waarom dan geen praktijk van referenda ingesteld? Het antwoord ook: de resultaten hiervan zijn openbaar en praktisch bindend, dus lastiger dan gegevens uit onderzoek.

De hoofdvraag is wat het kabinet met die gegevens gaat doen. Het kabinet is geen onderzoekschool. Naar voorbeeld van Albert Heijn zal het de uitkomsten gebruiken als middel tot een betere marketing van beleid. In de trant van 'de euro is goed voor U' kunnen de campagnes inzake vredesmissies, files en migranten volgen. Zij zijn dan afgestemd op de strijdpunten onder de burgers. Indien de publieke opinie in hoge mate eenduidig is, moet het kabinet kiezen tussen conformering en confrontatie. Het zal wel kiezen voor het eerste en zo voorbijgaan aan opinies van eventueel gepassioneerde minderheden.

Maar in een pluralistisch land is de publieke opinie gewoonlijk verdeeld. Nu kan het kabinet naar believen verdelen, masseren en heersen. Voor elk type beleid vindt het wel enige steun, die het slechts hoeft te verbreden en versterken. Dankzij het opinie-onderzoek kan het weten welke strijdpunten aanscherping dan wel geruststelling behoeven en bij welke groepen. De pressiegroepen op het middenveld kan het tevens tot isolement dan wel volgzaamheid brengen. Het parlement staat voldoende onder controle om het uiteindelijke beleid te accorderen.

Systematischer dan voorheen oefent het kabinet, kortom, in politieke marketing ofwel lobbyen. De meestal verdeelde opinies van de burgers wil het meenemen in zijn analyse van zogeheten beleidsarena's. Die informatie kan het gebruiken voor campagnes tot beïnvloeding van groepen burgers dan wel voor ontmoediging van hinderlijke pressiegroepen en partijen. Zo'n aanpak is heel rationeel en modern. Haar kapitale zwakte is de aanname dat zij geheim kan blijven. Pressiegroepen en partijen zullen zich graag bemoeien met de onderwerpkeuze van het opinie-onderzoek. De uitkomsten zullen zij en de massamedia graag achterhalen. Anders dan in het sprookje kan de vorst nauwelijks vermomd over straat gaan, indien het volk alert is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.