reportage

Burgers buigen zich over klimaatmaatregelen: ‘Een klimaatbos? Daar is geen plek voor!’

Het burgerberaad is bijeen in Amsterdam.  Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Het burgerberaad is bijeen in Amsterdam.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De mogelijke komst van zeventien windturbines stuitte in Amsterdam op veel verzet. Wat kan de stad nog meer doen om de klimaatdoelen te realiseren? Een panel van honderd willekeurige burgers mocht die vraag beantwoorden. Maandag diende het burgerberaad zijn voorstellen in.

Noël van Bemmel

Stel, je krijgt een persoonlijke uitnodiging van je gemeente. ‘Hartelijk gefeliciteerd! U bent ingeloot voor het mini-Burgerberaad en u mag mee adviseren welke extra maatregelen Amsterdam kan nemen om haar klimaatdoelen te halen.’ Voorkennis blijkt niet nodig; het stadsbestuur snakt naar je advies; kost vier avonden en een weekend brainstormen met 99 andere gelukkigen; je ontvangt ook nog 400 euro voor de moeite. Wat doe je dan?

‘Ik twijfelde wel even’, zegt de bebaarde Özcan, die naar eigen zeggen niet bijzonder veel verstand heeft van klimaat. ‘Maar als het gemeentebestuur je vraagt… mijn vrienden moeten dit weekend maar op zoek naar een andere keeper.’ De 17-jarige Machteld, weggedoken in haar hoodie van het Montessorilyceum: ‘Ik loop al mee met klimaatdemonstraties. Dus ik aarzelde geen moment, dit gaat over mijn toekomst.’

En zo kwamen begin november honderd Amsterdammers voor het eerst wat onzeker bij elkaar in een zaaltje aan het IJ. Opgeroepen voor een soort jury duty voor het klimaat. Wethouder Marieke van Doorninck (Duurzaamheid, GroenLinks) stelde de vraag die zij samen moesten beantwoorden: wat kan Amsterdam nog meer doen om de doelstelling van 55 procent CO2-reductie te halen in 2030? (De stad komt nu niet verder dan 37 procent reductie.) ‘Dank u wel; en nu moet u weg’, zei hoogleraar Alex Brenninkmeijer, voormalig ombudsman, en aangesteld om het experiment in goede banen te leiden. Brenninkmeijer schreef begin dit jaar een advies over het verschijnsel burgerberaden, of burgerfora, op verzoek van het kabinet.

Betrokkenheid

Die kunnen, schrijft hij, de betrokkenheid van burgers vergroten, het draagvlak van maatregelen verbreden en ervoor zorgen dat kennis in de samenleving beter wordt benut. De ‘obligate inspraakavond’ is volgens hem weinig bevredigend voor bewoners, want te laat en te vrijblijvend. Meer dialoog, tot slot, kan maatschappelijke tegenstellingen – die in de media vaak worden uitvergroot – helpen temperen. Brenninkmeijer: ‘Ik ben kritisch over de huidige werking van representatieve democratie, waarin partijpolitiek soms veel kapot maakt. Kijk naar de huidige formatie. Ik ben blij dat we hier ervaring op kunnen doen met coöperatieve democratie.’

In Amsterdam liepen de tegenstellingen de afgelopen jaren hoog op, vanwege de mogelijke bouw van zeventien windturbines. Wethouder Van Doorninck zette na veel weerstand een pas op de plaats en besloot een mini-burgerberaad over het klimaat uit te roepen. Mini vanwege de beperkte tijd (vijftien dagen) door naderende gemeenteraadsverkiezingen. Eerdere burgerfora in het buitenland duurden maanden. Van Doorninck belooft alle aanbevelingen die aan de gestelde randvoorwaarden voldoen, te zullen doorsturen naar de gemeenteraad. ‘Ik ga niet cherry picken.’

Daarna beslist de raad over de grootse plannen die de honderd willekeurige Amsterdammers hebben bedacht: een nieuw klimaatbos van 1.000 hectare (even groot als het huidige Amsterdamse Bos), een reusachtig gemeentefonds om alle huizen en bedrijven in de stad van het gas of te krijgen, een toegangsverbod voor bezoekers die met de auto komen. Van Doorninck: ‘Ik ben ontzettend onder de indruk van het werk dat door dit burgerberaad is verzet. De deelnemers waren niet bang ingrijpende maatregelen voor te stellen.’ Zij verwacht dat het advies gaat helpen bij het nemen van nieuwe maatregelen.

Hoe praat je honderd leken in zes bijeenkomsten bij over de opwarming van het klimaat en bedenk je gezamenlijk mogelijke maatregelen ertegen? Simpel: zet elf ronde tafels in een zaal, met een flip-over ernaast, leg stapels kleurrijke viltstiften en stickers neer en huur een leger klimaatadviseurs van bureau Berenschot in die met een vingerknip zijn te ontbieden voor een technische uitleg of snelle doorrekening. Tafelleiders geven iedereen het woord, gemeenteambtenaren staan klaar voor vragen, onderzoekers van de Hogeschool van Amsterdam observeren het democratische experiment en journalisten noteren ieder woord.

Zo piekert werkgroepje C op een zaterdagmiddag over extra maatregelen ter stimulering van het openbaar vervoer. Een jonge vrouw in zwarte spijkerbroek: ‘Hebben we hier ideeën over? Dan schrijf ik ze op.’ Een oudere dame: ‘Ik ben erg voor belonen. Er moet een fonds komen!’ En zo verschijnen op de flip-overs ideeën als deelauto, bredere fietspaden, transport over water, verbod op cruiseschepen en zonnepanelen op alle geluidsschermen langs de Ringweg A10. Aangevuld met cirkels, pijlen en rode en groene stickertjes. Een stem roept door een luidspreker: ‘Jullie hebben nog tien minuten, vergeet niet een expert aan zijn jasje te trekken!’

Terwijl een uitgenodigde spreker van organisatie Think Big Act Now uitlegt wat ecopositief leven is, snellen de adviseurs van Berenschot langs de borden met grote groene viltstiften. ‘Deze groep wil een groot klimaatbos – van het Miyawaki-type.’ Deskundige 2: ‘Daar is geen plaats voor in de stad.’ Deskundige 3: ‘Ik geef toch 5 plussen, een bos is altijd goed voor CO2-reductie.’ En zo krijgen drijvende zonnepanelen, hybride waterpompen of stadsverwarming wel of geen voldoende. Na vier sessies, geleid door een opgewekte Brenninkmeijer, ligt er een conceptrapport voor de gemeenteraad.

Alex Brenninkmeijer spreekt de leden van het burgerberaad in Amsterdam toe. De voormalig ombudsman leidde het experiment. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Alex Brenninkmeijer spreekt de leden van het burgerberaad in Amsterdam toe. De voormalig ombudsman leidde het experiment.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De vraagt dringt zich op: hoe representatief is de groep die zulke grote beslissingen mag nemen? Bekijk de venstertjes tijdens een Zoomsessie met 107 deelnemers en je ziet slechts een enkele Amsterdammer met een kleurtje. Schuif aan tijdens discussies en de meeste deelnemers lijken jong en links. Ondanks een speciale loting waarbij rekening is gehouden met buurten waar de respons doorgaans laag is. ‘We kunnen niet selecteren op opleidingsniveau, etniciteit of sociaal-economische status’, zegt de gemeentelijk projectleider. ‘En we kunnen ook niemand dwingen mee te doen.’

Afspiegeling

Volgens de Belgische socioloog Yves Dejaeghere, die al jaren burgerberaden begeleidt, is het nadrukkelijk wel de bedoeling dat de groep een propere afspiegeling van de samenleving vormt. ‘Het doel is om gedragen beleid te maken, waarbij alle burgers het gevoel krijgen te zijn gehoord.’ Het is ook geen toeval, stelt hij, dat bij demonstraties van de Gele Hesjes relatief veel laagopgeleiden meelopen. ‘Anderzijds krijgen klimaatsceptici alle aandacht in de media en op inspraakavonden, terwijl hun aandeel in de samenleving bijna verwaarloosbaar is.’

Tijdens de vijfde bijeenkomst in Amsterdam slaat de twijfel toe. ‘Het gaat te snel!’, tikt een deelnemer in de groepschat. ‘Hoe kunnen we stemmen over maatregelen terwijl we nog wachten op de doorrekening?’ Een ander moppert: ‘Het wordt er door gejast.’ Een jongeman met een baardje stelt voor: ‘Laten we de tekst in Google Forms zetten en dan later per voorstel stemmen. Dat is toch veel democratischer?’ Brenninkmeijer last meteen een extra stemming in.

De opbrengst: 26 nieuwe klimaatmaatregelen, waarvan 21 ruime steun genieten. De verwachte CO2-reductie schiet tekort en sommige ideeën zijn wel heel duur, tijdrovend of technisch onzeker, maar toch is Brenninkmeijer niet ontevreden. ‘Ik ben blij verrast door de grote betrokkenheid van de deelnemers en de rijke oogst. Dit burgerberaad heeft waardevolle suggesties opgeleverd voor nieuwe klimaatmaatregelen, en lessen voor hoe een burgerforum aanvullend werkt op de representatieve democratie.’

Vijf voorstellen van het burgerberaad

Honderd willekeurige Amsterdammers bedachten in twee weken tijd 26 nieuwe klimaatvoorstellen, waarvan er 21 voldoende steun genieten om in de gemeenteraad te worden besproken. De vraag die de door loting aangewezen burgers moesten beantwoorden: hoe kan Amsterdam zijn geplande CO2-reductie van 55 procent alsnog behalen in 2030? Er gaapt nog een gat van 650 kiloton CO2. Een selectie:

1. Plant een groot klimaatbos ten westen van de stad (1.000 hectare) dat naar schatting 11 kiloton CO2 per jaar kan vasthouden. Nadeel: weilanden opkopen is duur en tijdrovend.

2. Verwarm de stad met aardwarmte van 4 kilometer diepte. Dat levert 22 kiloton CO2-reductie op, al wordt nog onderzocht of de techniek wel bruikbaar is in Amsterdam.

3. De gemeente betaalt alle kosten voor verduurzaming van huurwoningen en bedrijfspanden. De energierekeningen blijven gelijk; het verschil vloeit op termijn terug naar de stad. De eerste 90 duizend huurwoningen leveren 69 kiloton op.

4. Meer groen om de stad af te koelen, zoals verplichte groene daken en gevels, drijvende tuinen op een kwart van het water, tuinbouw in lege kantoren, beplanting fonteinen op alle pleinen waaronder de Dam (5 kiloton).

5. Plaats drie extra windturbines, boven op de reeds geplande zeventien. Dat levert 12 kiloton op, maar dit voorstel kreeg niet de vereiste 75 procent steun.

Drie deelnemers van het burgerberaad

Cees Oussoren (22)

Student cultureel erfgoed

‘Ik dacht meteen: leuk, spannend! Ik vind het ook een goed idee om buiten de vierjaarlijkse verkiezingen nog invloed uit te oefenen als burger. Dat wordt de toekomst, denk ik.

‘Ik maak me zorgen over het klimaat, maar ik verwacht ook dat het wel goed komt. Dit burgerberaad is wat mij betreft een positief teken. De sfeer is goed, de stof gaat dieper dan ik had verwacht. Ik denk dat de gemeente wel wat aan onze adviezen zal hebben, ook al is niemand van ons deskundig. Ze krijgen voorstellen waarvoor draagvlak is. Dat is er nu niet of niet genoeg.’

Jori Spitz (34)

Sociaal ondernemer

‘Help, dacht ik. Ik heb net een zoontje van tien maanden, hier heb ik allemaal geen tijd voor! Maar daarna dacht ik al snel: ik heb geen keuze. Ik moet dit doen, juist voor hem. Als je zo’n oproep krijgt van de gemeente, en je vindt dit onderwerp belangrijk, dan kun je volgens mij niet weigeren. Ik vind het wel mega-raar dat ik hier zit voor alle Amsterdammers. Ik voel me uitverkoren, maar ik denk ook: hoe representatief ben ik nou eigenlijk? Het proces is behoorlijk overweldigend, er komen zoveel cijfers langs, het is nog een brij in mijn hoofd. Maar ik heb er vertrouwen in dat er concrete voorstellen uitkomen. De organisatoren doen enorm hun best.’

Piet Gaarthuis (62)

Softwaremanager

‘Wat ik dacht toen ik die uitnodiging kreeg? Fantastisch! Het is goed dat Amsterdam meer betrokkenheid stimuleert van zijn burgers. En het onderwerp is belangrijk genoeg. Het gaat de verkeerde kant op met het klimaat en dat kunnen we niet alleen onze politici verwijten. Iedere burger weet dat hij zijn gedrag moet aanpassen, en toch doet hij het niet. Ik heb een halfjaar geleden een elektrische auto gekocht; vroeger vloog ik maandelijks naar klanten in het buitenland en ook dat zal ik anders moeten gaan aanpakken. Mijn idee: stadsverwarming in heel Amsterdam. Maar dan moeten we wel zorgen dat we iedereen meekrijgen. Die fout maakte de stad met het plan voor zeventien windturbines. Iedereen was voor windenergie, totdat ze die dingen zomaar in je tuin ging plannen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden