Burgerinitiatief tegen gekonkel bij politieke benoemingen

Schaf de partijpolitieke benoemingen af. Laat iedere Nederlander in gelijke mate in aanmerking komen voor een functie als burgemeester, commissaris van de koning, topambtenaar of in een adviesraad. Geen 'gekonkelfoes' meer, weg met het systeem van 'nu ben jij aan de beurt'.

Frank de Grave Beeld Nederlandse Freelancers

Dat bepleit de nieuwe beweging Meer Democratie onder aanvoering van Niesco Dubbelboer en Arjen Nijeboer. Dubbelboer was PvdA-Kamerlid (2003-2006) en zette destijds het burgerinitiatief op de kaart, waarmee burgers met veertigduizend handtekeningen een onderwerp op de Kameragenda kunnen plaatsen. Precies dat is waar Meer Democratie vanaf vandaag naar streeft, met Nijeboer - in 2000 oprichter van het Referendum Platform - als campagneleider.


Dubbelboer: 'Niet alleen Nederland is beter af zonder coöptatie en politieke patronage, ook de politiek zelf komt daar beter uit. Het verwijt dat politici alleen maar baantjesjagers zijn, wordt ermee ondervangen.' Nijeboer: 'Het openbaar bestuur wordt beter door neutrale benoemingen. Zelfs als er nu wel een goed gekwalificeerde bestuurder wordt benoemd, loopt hij nog het risico het verwijt te krijgen dat hij door zijn partij is beloond. Het huidige systeem speelt het populisme in de kaart.'

Ondoorzichtige invitaties

Meer Democratie geeft een aantal voorbeelden van discutabele partijpolitieke benoemingen uit het verleden. Onder het premierschap van Jan Peter Balkenende werd in 2004 Wim van de Donk benoemd tot voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Nijeboer: 'Een CDA'er benoemt een CDA'er. Maar was Van de Donk op dat moment echt de beste academicus van Nederland om de WRR te leiden?'

Toenmalig minister van Volksgezondheid Hans Hoogervorst benoemde, ook in 2004, Frank de Grave tot voorzitter van de Nederlandse Zorgautoriteit. Dubbelboer: 'Twee VVD'ers. Er was een vrouwelijke kandidaat met een beter profiel, maar niet lid van een partij. Zij kon nergens verhaal halen. Ja, je kunt naar de Nationale Ombudsman, en die kan er iets van zeggen, maar dat is zonder consequenties.'

Femke Halsema (oud-leider GroenLinks) schreef in 2013 een rapport na het falen van scholengroep Amarantis. De voorzitter van het college van bestuur was oud-politiecommissaris en CDA'er. De voorzitter van de raad van toezicht was burgemeester van Zeist, ook CDA. Te vaak geschiedt selectie van bestuurders door, aldus Halsema, 'ondoorzichtige invitatie'. Er is sprake van 'een old boys network waarin men elkaar banen toespeelt en de politieke affiliatie een grotere rol speelt dan competenties'.

Het tweetal wijst erop dat slechts 2,4 procent van de Nederlanders lid is van een politieke partij - zo'n 300 duizend mensen. Van hen is 10 procent ook werkelijk actief in de politiek. Dubbelboer: 'Het is dus een heel kleine vijver waarin nu wordt gevist. Terwijl bij ziekenhuizen, onderwijsinstellingen en bedrijven heel veel bestuurlijk talent rondloopt.'


De Grondwet bepaalt: 'Alle Nederlanders zijn op gelijke voet in openbare dienst benoembaar.' Maar in de Wet gelijke behandeling is een uitzondering opgenomen voor partijpolitieke benoemingen. De normale anti-discriminatiebepalingen gelden daarvoor niet. Voor onafhankelijke sollicitanten die zich achtergesteld voelen bij partijpolitieke kandidaten, is een gang naar de rechter daarom zinloos.


Dubbelboer en Nijeboer willen dat wetsartikel schrappen en vervangen door drie nieuwe principes. Een opengestelde functie gaat naar de beste kandidaat (verdienste), na een objectief en onpartijdig proces (eerlijkheid), voor een vacature die publiekelijk is aangekondigd (openheid). Naar Brits voorbeeld moet dit alles bewaakt worden door een Onafhankelijke Commissie voor Publieke Benoemingen. Die krijgt een zware rol in het sollicitatie- en selectieproces voor benoemingen in de publieke dienst.

Nijeboer: 'Nu is er een carrousel van vaste figuren die steeds opnieuw terugkomen in allerlei toezichthoudende organen en onafhankelijke commissies. Neem PvdA'er Hans Alders, nu weer Nationaal Coördinator Groningen. Alsof de drie grote partijen nog altijd een ruime meerderheid van de bevolking vertegenwoordigen, terwijl dat allang niet meer zo is.'


Dubbelboer: 'Mijn ervaring is dat politici zich er zelf ook ongemakkelijk onder voelen. Maar het blijkt uit alle onderzoeken die hierover zijn gedaan: het lidmaatschap van een politieke partij is nou eenmaal een noodzakelijk ticket naar een functie. Het is leidend. De recente burgemeestersbenoeming in Maastricht is de spreekwoordelijke uitzondering die de regel bevestigt.' De nieuwe burgemeester van Maastricht is partijloos.


Meer Democratie heeft bureau I&O Research onderzoek laten doen naar de mening van Nederlanders over partijpolitieke benoemingen. Zes op de tien ondervraagden vindt de huidige situatie onwenselijk en zeven op de tien wil dat publieke functies openstaan voor iedereen. Onderzoeker Peter Kanne: 'Dit onderwerp keert eens in de zoveel jaar terug. Verschil is dat de politieke verhoudingen nu zo zijn veranderd, dat de huidige situatie steeds minder acceptabel wordt. Grappig genoeg vindt een meerderheid van de mensen die lid zijn van een politieke partij dat ook.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden