Burgerforum wijst vernieuwing af

Het destijds door D66-minister Pechtold ingestelde Burgerforum Kiesstelsel blijkt, met enkele aanpassingen, goed te kunnen leven met het huidige stelsel dat door staatkundige vernieuwers ‘ondemocratisch’ werd gevonden....

Vandaag overhandigt het Burgerforum Kiesstelsel, een groep van 140 ‘gewone burgers’ onder leiding van Jacobine van Geel, zijn eindrapport aan minister Atzo Nicolaï, die de democratische vernieuwingsportefeuille van zijn voorganger Alexander Pechtold overnam, die hem eerder weer overnam van zijn partijgenoot Thom de Graaf. Of het estafettestokje door een vierde loper over de eindstreep wordt gebracht, is nog niet duidelijk. De politiek kan het advies van het Burgerforum altijd nog naast zich neerleggen.

Wat het Burgerforum Kiesstelsel aanbeveelt te doen, is minder opvallend dan wat het aanbeveelt niet te doen. De burgers in dit forum willen geen radicale ruk naar een kiesstelsel van Angelsaksische snit, neigend naar competitieve ‘up-or-down’-verkiezingen tussen twee dominante partijen of blokken van partijen. Dat is een streep door de rekening van de staatkundige vernieuwers die krachtig voor zo’n kiesstelsel pleiten, de ‘radicale democratiseerders’ van D66 voorop, gevolgd door delen van de PvdA en onlangs zelfs de VVD. Het Burgerforum Kiesstelsel kiest daar niet voor.

In plaats daarvan maakt het een ferme keuze voor een proportioneel vertegenwoordigend kiesstelsel naar Rijnlands model, met een bijpassend meerpartijenstelsel dat onvermijdelijk naar coalitievorming en een politiek van schikken en plooien voert. Het forum adviseert binnen dit stelsel de voorkeursstem versterkt te laten doorklinken in de samenstelling van de verschillende fracties in de Tweede Kamer. Tenminste, naar de mate waarin de kiezers daar zelf voor opteren. Van het Burgerforum mogen burgers een voorkeursstem uitbrengen op een bepaalde kandidaat op een partijlijst, of een partijstem voor een onbepaalde kandidaat.

Al met al kiest het Burgerforum niet voor radicale omvorming maar voor vernieuwing van de traditie, waarbij de gegroeide meerpartijendemocratie wordt aangevuld met een gematigde vorm van personendemocratie. Het is een hybride model. Uit vergelijkend onderzoek weten we dat zulke mengvormen vaak meer overlevingskansen hebben dan de zuivere hervormingsmodellen, die er op de tekentafel mooi uitzien maar in de praktijk vaak niet aanslaan.

Het districtenstelsel naar Angelsaksische model was één van de zogenoemde ‘kroonjuwelen’ van D66. Samen met het referendum en de direct gekozen bestuurder – burgemeester en premier – zou zo’n districtenstelsel de radicale sanering van de democratie bewerkstelligen. De staatkundige vernieuwers waren ervan overtuigd dat gewone burgers, als ze het maar een keer zelf mochten zeggen, zo’n radicale sanering zouden prefereren.

Maar wie schetst nu onze verbazing? Het Burgerforum Kiesstelsel, het ‘stiefkind’ van D66’er Pechtold, zegt zo ongeveer hetzelfde als Freek de Jonge in zijn verkiezingsavondconference zei: ‘We willen het niet!’ Met enkele aanpassingen blijken ze goed uit de voeten te kunnen met een stelsel dat door staatkundige vernieuwers ‘ondemocratisch’ werd gevonden.

In wezen zegt Thom de Graaf hetzelfde nu hij blijkt te kunnen leven met het Nijmeegse benoemde burgemeesterschap, een figuur die hij als D66-minister voor bestuurlijke vernieuwing nog afwees. Het is bekend dat de revolutie vaak zijn kinderen opeet. Bij D66 zijn het de kinderen die de revolutie opeten. Is de revolutie niet langer houdbaar, dan is daar ook weinig op tegen.

Houden we de hervormingsleer naast de hervormingspraktijk, dan moeten we nuchter constateren dat de staatkundige vernieuwers nooit voldoende draagvlak voor hun agenda hebben gecreëerd, zelfs niet wanneer D66 tegen zijn eigen filosofie in als kleine partij in brede coalities kon meespelen. De praktijk blijkt sterker te zijn dan de leer. Sterker in de zin van robuuster en vindingrijker.

Rond het ambt van de burgemeester en dat van de premier is bijvoorbeeld een interessant proces van hybridisering gaande. Staatkundig zijn de twee ambten nog ferm ingebed in een consensusdemocratie die executief leiderschap aan banden legt en weinig eigen mandaat gunt. In de praktijk echter is het beeld aan het schuiven.

Nationaal is het inmiddels een praktijkregel dat de kiezers samen met de grootste partij ook de premier aanwijzen. De media dragen bij aan de verschuivende beeldvorming. Lokale bestuurders kijken met belangstelling naar de casus België, die bewijst dat zo’n praktijkregel ook lokaal relatief eenvoudig tot een sterker mandaat voor het boegbeeld van de gemeente kan leiden.

Het referendum, dat andere ‘kroonjuweel’, heeft staatkundig veel minder status dan D66’ers van de oude stempel zouden willen. Formeel is het referendum alleen lokaal geregeld en overigens matig geïnstitutionaliseerd. In de praktijk echter neemt de kiezersdemocratie, waarvan het formele referendum slechts één uitdrukkingsvorm is, een steeds hogere vlucht. Op alle niveaus wordt het bestuur bestookt met allerhande stemmingen, peilingen en surveys die individueel geuite voorkeuren – verzameld via sms, e-mail of enquêteformulier – geaggregeerd presenteren als de ‘volksstem’. Met die stem moet het consensusbestuur, dat vanouds vooral een bestuurdersbestuur is, steeds meer rekening houden.

Terwijl de vernieuwing van de staatkundige democratie weinig voortuitgang boekt, schrijdt de vernieuwing van de alledaagse democratie voort. Het is een proces van variatie en selectie, van veel kleine dingen proberen en sommige daarvan uitbouwen, meer evolutie dan revolutie. Democratische vernieuwers zouden er verstandig aan doen op dit proces in te spelen, in plaats van te blijven dromen over staatkundige revoluties waar ze de handen uiteindelijk nooit voor op elkaar krijgen. Het Burgerforum Kiesstelsel, ‘het stiefkind van Pechtold’, heeft dat beter begrepen dan de partij van Pechtold, waarvan de kroonjuwelen steeds meer als een molensteen om de nek hangen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden